Owady: budowa, rozwój i najważniejsze grupy owadów w Polsce

Owady to najliczniejsza i najbardziej zróżnicowana grupa zwierząt na Ziemi. Spotykamy je codziennie: w ogrodzie, w kuchni, nad wodą i coraz częściej na talerzu. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym są owady, jak są zbudowane, jak się rozwijają, ile ich gatunków żyje w Polsce i jakie są najważniejsze grupy owadów. Przy każdej grupie podajemy linki do naszych szczegółowych tekstów o poszczególnych gatunkach.

Owady: co to jest?

Owady (Insecta) to gromada stawonogów, czyli zwierząt bezkręgowych z twardym, zewnętrznym szkieletem i członowanymi odnóżami. Do stawonogów należą też pajęczaki (pająki, kleszcze, skorpiony), skorupiaki (np. raki i stonogi) oraz wije (np. krocionogi), ale tylko owady mają sześć nóg i ciało podzielone na trzy części.

Owady pojawiły się na Ziemi ponad 400 mln lat temu, a jako pierwsze zwierzęta nauczyły się latać. Naukowcy opisali już ponad milion gatunków owadów, czyli więcej niż wszystkich pozostałych zwierząt razem wziętych, a wiele kolejnych wciąż czeka na odkrycie.

Budowa owada

Ciało każdego owada składa się z trzech części:

1. Głowa z oczami złożonymi, często także małymi przyoczkami, parą czułków i narządami gębowymi. Narządy gębowe są przystosowane do sposobu odżywiania: gryzące u chrząszczy i świerszczy, kłująco-ssące u komarów i cykad, ssące u motyli, liżące u much.
2. Tułów z trzema parami nóg i zwykle dwiema parami skrzydeł. Niektóre owady mają jedną parę skrzydeł (muchówki), a niektóre nie mają ich wcale (np. rybiki i robotnice mrówek).
3. Odwłok z narządami trawiennymi, rozrodczymi i otworami oddechowymi. U niektórych owadów na końcu odwłoka jest żądło lub pokładełko.

Owady oddychają tchawkami, czyli siecią cienkich rurek doprowadzających powietrze bezpośrednio do tkanek. Ich szkielet zewnętrzny zbudowany jest głównie z chityny, o której piszemy w tekście czy świerszcz zawiera chitynę. Żeby urosnąć, owad musi go co jakiś czas zrzucić, czyli przejść linienie.

Jak rozwijają się owady?

Większość owadów przechodzi przeobrażenie, czyli zmienia wygląd w trakcie rozwoju. Wyróżnia się dwa główne typy:

Typ rozwoju	Stadia	Przykłady
Przeobrażenie niezupełne	jajo → larwa → owad dorosły	świerszcze, koniki polne, szarańcza, cykady, ważki, modliszki, karaczany
Przeobrażenie zupełne	jajo → larwa → poczwarka → owad dorosły	chrząszcze, motyle, muchówki, pszczoły, osy, mrówki

Przy przeobrażeniu niezupełnym larwa przypomina dorosłego owada, tylko jest mniejsza i nie ma skrzydeł. Przy przeobrażeniu zupełnym larwa wygląda zupełnie inaczej niż owad dorosły: to na przykład gąsienica, z której powstaje motyl, albo larwa mącznika, z której wyrasta chrząszcz.

Ile gatunków owadów żyje w Polsce?

W Polsce żyje szacunkowo około 30 tys. gatunków owadów, a udokumentowano już ponad 26 tys. To ponad dwie trzecie wszystkich gatunków zwierząt w naszym kraju. Najliczniejsze grupy według zestawień polskich entomologów to:

Rząd	Przybliżona liczba gatunków w Polsce
Muchówki	ok. 6700
Chrząszcze	ok. 6200
Błonkówki	ok. 6000
Motyle	ok. 3200
Pluskwiaki	ok. 1700

Liczby te stale się zmieniają: entomolodzy co roku opisują nowe dla Polski gatunki, także obce, przywleczone z handlem lub rozszerzające zasięg wraz z ocieplaniem się klimatu, jak modliszka.

Najważniejsze grupy owadów

Poniżej przedstawiamy rzędy owadów, które najczęściej spotkasz w Polsce, z odnośnikami do naszych tekstów o konkretnych gatunkach.

Chrząszcze

Największy rząd zwierząt na świecie. Mają twarde pokrywy skrzydeł chroniące drugą parę skrzydeł. Należą tu m.in. chrabąszcz majowy, wołek zbożowy, mącznik młynarek i pleśniakowiec lśniący. Chrząszcze i ich larwy to też najczęściej jedzona grupa owadów na świecie.

Prostoskrzydłe

Owady skaczące, z silnymi tylnymi nogami, często „grające” na skrzydłach lub nogach. To świerszcze, koniki polne, pasikoniki i szarańcza. Do tej grupy należą dwa z czterech owadów dopuszczonych w UE jako żywność: świerszcz domowy i szarańcza wędrowna.

Błonkówki

Owady z dwiema parami błoniastych skrzydeł, często żyjące w społecznościach. Należą tu pszczoły, osy, szerszenie i mrówki.

Motyle

Owady z łuskami na skrzydłach i ssącą trąbką. Ich larwy to gąsienice. Do motyli należą też ćmy, w tym mole spożywcze i jedwabnik morwowy.

Muchówki

Owady z jedną parą skrzydeł; druga para przekształciła się w narządy równowagi. To muchy, komary, bąki i ochotki. Larwy much to znane wędkarzom czerwie.

Pluskwiaki

Owady z kłującymi narządami gębowymi, którymi wysysają soki roślin lub krew. Należą tu cykady, mszyce i pluskwiaki różnoskrzydłe.

Inne ważne grupy

• Ważki, drapieżne owady związane z wodą. Więcej w tekście ważka.
• Karaczany i termity, opisane w tekstach karaluch i termity.
• Modliszki, w Polsce reprezentowane przez jeden gatunek: modliszkę zwyczajną.
• Rybiki, pierwotnie bezskrzydłe owady, np. rybik cukrowy.

Owady, które nie są owadami

W codziennym języku „owadami” albo „robakami” nazywamy wiele zwierząt, które owadami nie są. Pająki, tarantule, skorpiony i kleszcze to pajęczaki z ośmioma nogami. Stonogi to skorupiaki, a krocionogi i skolopendry to wije. Dżdżownice w ogóle nie są stawonogami, tylko pierścienicami. Więcej o tych różnicach piszemy w tekście jakie robaki nadają się do spożycia.

Dlaczego owady są ważne?

• Zapylanie. Pszczoły, trzmiele, motyle i muchówki zapylają większość roślin kwiatowych i wiele upraw.
• Rozkład materii. Larwy much, chrząszczy i termity przerabiają martwe drewno, liście i odchody, zamykając obieg składników w przyrodzie.
• Pokarm dla innych zwierząt. Owady jedzą ptaki, nietoperze, płazy, ryby i wiele innych zwierząt.
• Pokarm dla ludzi. Według FAO owady są częścią tradycyjnej diety co najmniej 2 mld ludzi.

Owady jadalne

Na świecie je się ponad 2200 gatunków owadów. Ta praktyka ma swoją nazwę: entomofagia. W Unii Europejskiej owady są nową żywnością i jako żywność dopuszczono cztery gatunki: mącznika młynarka, świerszcza domowego, szarańczę wędrowną i pleśniakowca lśniącego. Opisujemy je na stronie owady jadalne, a liczby dotyczące jedzenia owadów zebraliśmy w zestawieniu owady jadalne w liczbach.

Podsumowanie

Owady to stawonogi z sześcioma nogami i ciałem podzielonym na głowę, tułów i odwłok. To najliczniejsza grupa zwierząt na świecie, a w Polsce żyje ich około 30 tys. gatunków. Rozwijają się przez przeobrażenie niezupełne lub zupełne, zapylają rośliny, rozkładają materię organiczną i są pokarmem dla wielu zwierząt, a także dla ludzi.