Cykada: jak wygląda, jak śpiewa i czy żyje w Polsce
Redakcja Paka Robaka · Aktualizacja:
Cykada to owad, którego słychać, zanim się go zobaczy: jej przenikliwy śpiew jest dźwiękiem wakacji w Grecji, Chorwacji czy we Włoszech. W tym przewodniku wyjaśniamy, jak wygląda cykada, jak wydaje tak głośny dźwięk, ile lat spędza pod ziemią i czy możesz ją spotkać w Polsce.
Cykada: co to za owad?
Cykady (Cicadidae) należą do rzędu pluskwiaków (Hemiptera), do grupy piewików, czyli cykadokształtnych. To ten sam rząd, do którego zaliczamy mszyce i pluskwiaki różnoskrzydłe. Wbrew pozorom cykady nie są spokrewnione z konikami polnymi ani świerszczami, choć tak jak one słyną z letniego „koncertu”.
Na świecie opisano kilka tysięcy gatunków cykad. Najwięcej żyje w ciepłym klimacie: w tropikach, w basenie Morza Śródziemnego, w Azji, Australii i Ameryce Północnej.
Jak wygląda cykada?
Cykada ma krępe ciało, zwykle od 2 do 5 cm długości w zależności od gatunku, i jest przez to większa, niż wiele osób się spodziewa. Najważniejsze cechy:
- Szeroka głowa z dużymi, szeroko rozstawionymi oczami złożonymi i trzema małymi przyoczkami pośrodku.
- Przezroczyste skrzydła z wyraźnym użyłkowaniem, w spoczynku złożone daszkowato nad odwłokiem i dłuższe od ciała.
- Kłujka zamiast żuwaczek: cykada nie gryzie, tylko nakłuwa roślinę i wysysa jej soki.
- Krótkie czułki, niepozorne w porównaniu z długimi czułkami świerszczy.
- Barwy maskujące: szarobrązowe, oliwkowe lub zielonkawe, dzięki czemu cykada siedząca na korze jest prawie niewidoczna.
Jak cykada wydaje dźwięk?
Śpiewają wyłącznie samce. Po bokach odwłoka mają tymbale: sprężyste, żebrowane płytki oskórka poruszane przez silne mięśnie. Gdy mięsień je napina, płytka wygina się z charakterystycznym kliknięciem, a gdy się rozluźnia, wraca na miejsce. Dzieje się to setki razy na sekundę, więc pojedyncze kliknięcia zlewają się w ciągły, brzęczący dźwięk.
Dźwięk wzmacniają duże worki powietrzne w odwłoku, które działają jak pudło rezonansowe. Efekt jest imponujący: według pomiarów niektóre gatunki przekraczają 100 dB, czyli głośność porównywalną z pracującą piłą łańcuchową. Śpiew służy przywabianiu samic, a każdy gatunek ma własny rytm i barwę.
Cykady śpiewają najchętniej w upale, w pełnym słońcu, dlatego w krajach śródziemnomorskich ich koncert towarzyszy najgorętszym godzinom dnia od czerwca do sierpnia. W Prowansji cykada stała się wręcz symbolem regionu i lata.
W filmie poniżej możesz posłuchać cykad w ich naturalnym otoczeniu w Grecji.
Lata pod ziemią: cykl życia cykady
Cykada przechodzi przeobrażenie niezupełne: jajo, larwa (nimfa) i postać dorosła, bez stadium poczwarki. Samica nacina kłującym pokładełkiem cienkie gałązki i składa w nich jaja. Wylęgłe larwy spadają na ziemię i zakopują się w glebie.
Pod ziemią larwy żyją przez lata. Mają silne, łopatowate przednie odnóża do kopania i wysysają soki z korzeni drzew, ubogie w składniki odżywcze, co tłumaczy tak powolny rozwój. U większości gatunków ten etap trwa od 2 do kilku lat.
Gdy larwa jest gotowa, wychodzi nocą na powierzchnię, wspina się na pień lub źdźbło i linieje po raz ostatni. Na korze zostaje pusta, brązowa wylinka, którą latem łatwo znaleźć na południu Europy. Dorosła cykada żyje potem już tylko kilka tygodni: śpiewa, rozmnaża się i ginie.
Cykady 17-letnie (Magicicada)
Najsłynniejsze są cykady okresowe z rodzaju Magicicada, żyjące we wschodniej części Ameryki Północnej. Ich larwy rozwijają się pod ziemią dokładnie 13 lub 17 lat, w zależności od gatunku i populacji, a potem wychodzą na powierzchnię niemal jednocześnie, w ogromnych liczbach.
Taki masowy wylot to prawdopodobnie strategia przetrwania: drapieżniki nie są w stanie zjeść wszystkich owadów naraz, więc część zawsze przeżyje i złoży jaja. Długie cykle o liczbach pierwszych bywają przy tym opisywane jako sposób na unikanie drapieżników i pasożytów o krótszych cyklach, ale to wciąż hipoteza.
O tym, dlaczego cykady uchodzą za jedne z najbardziej tajemniczych owadów, opowiada film poniżej.
Co jedzą cykady?
Cykady przez całe życie piją soki roślin. Larwy pod ziemią wysysają ksylem, czyli wodnisty sok płynący w korzeniach od gleby do liści. Jest w nim bardzo mało składników odżywczych, dlatego larwa musi przepuścić przez organizm ogromne ilości płynu, a w trawieniu pomagają jej symbiotyczne bakterie.
Dorosłe cykady wbijają kłujkę w gałązki i pnie drzew oraz krzewów. Nie zjadają liści i nie ogołacają roślin tak jak szarańcza, więc w ogrodzie są raczej ciekawostką niż szkodnikiem.
Czy cykady gryzą?
Nie. Cykada nie ma żuwaczek, tylko kłujkę do picia soków roślin, i nie ma żądła ani jadu. Nie atakuje ludzi ani zwierząt domowych i nie przenosi chorób na człowieka. Jeśli weźmiesz ją do ręki, najwyżej zacznie głośno brzęczeć z niepokoju.
Szkody wyrządzają głównie samice składające jaja: nacięte gałązki młodych drzewek mogą zasychać. W latach masowych wylotów cykad okresowych w USA sadownicy chronią młode drzewa siatkami. W Europie takie problemy praktycznie się nie zdarzają.
Cykady w Polsce
Tak, cykady w Polsce występują, ale jest ich niewiele i trudno je zauważyć. Żyje u nas tylko kilka małych gatunków, m.in. cykada górska (Cicadetta montana). Spotyka się je głównie na ciepłych, nasłonecznionych zboczach i skrajach lasów.
Ich śpiew jest cichy i wysoki, więc nie przypomina głośnego chóru znanego z wakacji na południu. Jeśli latem w Polsce słyszysz intensywne „cykanie” na łące lub w trawie, to niemal na pewno nie cykady, tylko świerszcze, koniki polne albo pasikoniki.
Cykada w kulturze
Cykada od starożytności pojawia się w literaturze i sztuce. W słynnej bajce Ezopa, a później La Fontaine’a, beztroska śpiewaczka, która całe lato gra zamiast zbierać zapasy, to właśnie cykada. W wielu polskich wersjach tej bajki zastąpiono ją konikiem polnym lub świerszczem, bo cykada była polskim czytelnikom mało znana.
W Japonii głos cykad, zwanych semi, to klasyczny dźwięk lata, obecny w poezji haiku. W Chinach cykada, która wychodzi z ziemi i zrzuca starą skórę, bywała symbolem odrodzenia. Na południu Francji ceramiczne cykady to popularna pamiątka z Prowansji.
Cykada a świerszcz i konik polny
Wszystkie trzy owady „grają”, ale robią to zupełnie inaczej. Cykada brzęczy tymbalami na odwłoku i siedzi zwykle wysoko na drzewach. Świerszcz pociera jednym skrzydłem o drugie, a konik polny trze tylnym udem o skrzydło. Świerszcze i koniki to prostoskrzydłe z gryzącym aparatem gębowym i często długimi tylnymi nogami do skakania, a cykady to pluskwiaki z kłujką, które nie skaczą jak koniki.
Cykady jadalne
Cykady to jeden z najstarszych opisanych owadów jadalnych. Arystoteles wspominał o nich w swoich pismach o zwierzętach, a w starożytnej Grecji uchodziły za przysmak. Do dziś je się je w Chinach i innych częściach Azji, zwykle smażone lub pieczone, najczęściej w stadium larwy tuż przed ostatnią wylinką. W USA w latach masowych wylotów cykad okresowych pojawiają się kulinarne ciekawostki z ich udziałem. Więcej o takich tradycjach przeczytasz w tekście o tym, gdzie na świecie spożywa się robaki.
W Unii Europejskiej cykady nie są dopuszczone jako żywność. Jako nowa żywność zatwierdzono tylko cztery gatunki owadów z hodowli: mącznika młynarka, szarańczę wędrowną, świerszcza domowego i pleśniakowca lśniącego. Opisujemy je w przewodniku jakie robaki nadają się do spożycia, a produkty z nich w dziale owady jadalne. Dzikich owadów nie zbieraj do jedzenia: mogą zawierać pestycydy i pasożyty.
Pamiętaj też o alergii: osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować na białka owadów. Jeśli masz taką alergię, przed spróbowaniem jakichkolwiek owadów porozmawiaj z lekarzem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy cykady gryzą lub żądlą?
Nie. Cykady mają kłujkę przystosowaną do wysysania soków roślin, a nie żuwaczki do gryzienia, i nie mają żądła. Dla ludzi i zwierząt domowych są niegroźne.
Czy w Polsce są cykady?
Tak, ale nieliczne. Żyje u nas tylko kilka małych gatunków, m.in. cykada górska (Cicadetta montana). Ich śpiew jest cichy i wysoki, więc większość osób nigdy go nie słyszała.
Ile żyje cykada?
Dorosła cykada żyje zwykle kilka tygodni. Znacznie dłużej trwa życie larwy pod ziemią: kilka lat, a u amerykańskich cykad okresowych nawet 13 lub 17 lat.
Czy cykada to to samo co świerszcz?
Nie. Świerszcz należy do prostoskrzydłych i cyka, pocierając skrzydłem o skrzydło. Cykada to pluskwiak, który wydaje dźwięk specjalnymi narządami na odwłoku, zwanymi tymbalami.
Czy cykady są jadalne?
W Chinach i innych częściach Azji je się je od dawna, a w USA bywają ciekawostką kulinarną w latach masowych wylotów. W UE cykady nie są dopuszczone jako żywność.
