Konik polny: jak wygląda, co je, czy gryzie i jak cyka

Konik polny to owad, którego słychać na każdej letniej łące, choć rzadko się mu przyglądamy. W tym przewodniku wyjaśniamy, jak wygląda konik polny, co je, czy gryzie, jak wydaje dźwięki i czym różni się od pasikonika, świerszcza i szarańczy.

Konik polny: co to właściwie za owad?

„Konik polny” to potoczna nazwa, a nie jeden gatunek. Tak nazywamy małe szarańczaki z rodziny szarańczowatych (Acrididae), należącej do rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera). Najczęściej chodzi o owady z rodzaju Chorthippus, takie jak ten na zdjęciu (Chorthippus biguttulus), które w polskiej literaturze przyrodniczej nazywa się po prostu konikami.

Najbliższymi krewnymi koników polnych są inne szarańczaki, w tym szarańcza. Dalej spokrewnione są pasikoniki i świerszcze: też należą do prostoskrzydłych, ale tworzą osobne rodziny o innej budowie i innym sposobie życia.

Jak wygląda konik polny?

Typowy konik polny z polskiej łąki ma zwykle około 1,5–2,5 cm długości. Samice są wyraźnie większe i masywniejsze od samców. Ubarwienie bywa bardzo zmienne nawet w obrębie jednego gatunku: od zielonego, przez oliwkowy i brązowy, po szary, często z jaśniejszymi lub ciemniejszymi plamkami.

Cechy, po których rozpoznasz konika polnego:

• krótkie, grube czułki, wyraźnie krótsze od ciała (to najważniejsza różnica w stosunku do pasikonika),
• mocne tylne nogi z grubymi udami, przystosowane do skakania,
• skrzydła złożone daszkowato na grzbiecie; u wielu gatunków sięgają końca odwłoka, u niektórych są skrócone,
• gryzący aparat gębowy z żuwaczkami do rozdrabniania trawy,
• narządy słuchu po bokach odwłoka, na pierwszym jego segmencie.

Samice koników polnych mają na końcu odwłoka krótkie pokładełko złożone z kilku płytek. Nie przypomina ono długiej „szabli”, którą widać u samicy pasikonika.

Duży zielony konik polny to zwykle pasikonik

Jeśli widzisz w ogrodzie duży, jaskrawozielony owad o długości kilku centymetrów i z czułkami dłuższymi od ciała, to najpewniej nie jest konik polny. Ludzie nazywają go „zielonym konikiem polnym” albo „dużym konikiem polnym”, ale to zwykle pasikonik zielony (Tettigonia viridissima), przedstawiciel innej rodziny.

Pasikonik ma ciało około 3–4 cm, długie skrzydła, bardzo długie i cienkie czułki, a jego samica nosi wyraźne, szablaste pokładełko. Jest aktywny głównie od późnego popołudnia do nocy, podczas gdy konik polny śpiewa w pełnym słońcu.

Gdzie żyje konik polny i jak się porusza?

Koniki polne spotkasz w całej Polsce: na łąkach, pastwiskach, miedzach, przydrożach, nieużytkach, polanach i w ogrodach z mniej koszonym trawnikiem. Większość gatunków lubi miejsca otwarte, słoneczne i ciepłe. Niektóre wolą wilgotne łąki, inne suche murawy i piaszczyste wydmy.

Konik polny jest zmiennocieplny, więc jego aktywność zależy od temperatury. Rano często wygrzewa się na źdźbłach w słońcu, a w upalne południe jest najruchliwszy i najgłośniejszy. W pochmurne, chłodne dni prawie go nie słychać.

Podstawowym sposobem poruszania się jest skok. Dzięki mocnym tylnym nogom konik potrafi pokonać jednym susem odległość wielokrotnie większą niż długość jego ciała. Gatunki z pełnymi skrzydłami po wybiciu się często przelatują jeszcze kilka metrów, zanim znów wylądują w trawie. To skuteczna ucieczka przed ptakami i ręką ciekawskiego dziecka.

Co je konik polny?

Konik polny jest roślinożercą. Podstawą jego diety są trawy, a uzupełnieniem liście innych roślin zielnych rosnących na łące. Żuwaczki pozwalają mu odgryzać i rozcierać twarde źdźbła, dlatego potrafi żywić się roślinami, których wiele innych owadów nie tknie.

Pasikonik zielony je inaczej: jest wszystkożerny i chętnie poluje na inne owady. Stąd częsta pomyłka w odpowiedziach na pytanie „co je konik polny”: drapieżne zwyczaje przypisuje się konikom, choć dotyczą one pasikoników.

W przyrodzie koniki polne same są ważnym pokarmem. Polują na nie ptaki (np. bociany, gąsiorki, kuropatwy), jaszczurki, żaby, pająki i drobne ssaki. Łąka pełna koników to zwykle łąka pełna życia.

Czy konik polny gryzie?

Konik polny może lekko uszczypnąć żuwaczkami, jeśli trzymasz go w palcach. Jest jednak mały, a jego żuwaczki są przystosowane do trawy, więc zwykle ledwo to poczujesz. Nie jest jadowity, nie ma żądła i nie atakuje ludzi.

Złapany konik często wydziela kroplę brunatnego płynu z przewodu pokarmowego. To reakcja obronna, która ma zniechęcić drapieżnika. Płyn może zabarwić skórę, ale nie jest groźny; wystarczy umyć ręce.

Więcej uwagi wymaga duży pasikonik zielony, który potrafi ugryźć wyraźnie mocniej. To nadal nic niebezpiecznego, ale lepiej go nie łapać gołą ręką.

Jak konik polny wydaje dźwięki?

Charakterystyczne letnie cykanie na łące to w dużej mierze śpiew koników polnych. Śpiewają głównie samce, żeby zwabić samice i zaznaczyć swoją obecność. Mechanizm to strydulacja: konik pociera szeregiem drobnych ząbków (kołeczków) na wewnętrznej stronie tylnego uda o zgrubiałą żyłkę na przednim skrzydle. Ruch nogi przypomina pociągnięcie smyczkiem po strunie.

Każdy gatunek ma własną „piosenkę” o innym rytmie i długości, więc entomolodzy często rozpoznają koniki po dźwięku szybciej niż po wyglądzie. Niektóre szarańczaki dodatkowo trzaskają skrzydłami w locie.

Konik polny a świerszcz: kto jak cyka?

To dobry sposób, by odróżnić te owady:

Cecha	Konik polny	Świerszcz
Czym gra	tylne udo pocierane o skrzydło	pocieranie przednich skrzydeł o siebie
Kiedy	w dzień, w słońcu	wieczorem i nocą (świerszcz polny także w dzień)
Czułki	krótkie, grube	długie, cienkie
Słuch	narządy po bokach odwłoka	narządy na przednich nogach

Więcej o tym, jak grają świerszcze, przeczytasz w przewodniku świerszcz: jak wygląda, co je i jak cyka.

Najłatwiej zrozumieć różnicę, słuchając. W filmie poniżej możesz posłuchać, jak brzmi śpiew konika polnego nagrany w naturze.

Konik polny (konik pospolity) – dźwięk, odgłos (Głos Natury)

Cykl życia konika polnego

Koniki polne przechodzą przeobrażenie niezupełne. Oznacza to, że nie mają stadium poczwarki: z jaja wychodzi larwa podobna do dorosłego owada, tylko mniejsza i bez rozwiniętych skrzydeł.

1. Jaja. Pod koniec lata samica wbija odwłok w glebę i składa jaja w pakietach otoczonych spienioną, twardniejącą wydzieliną. Jaja zimują w ziemi.
2. Larwy. Wiosną wylęgają się larwy. Kilka razy linieją i z każdą wylinką rosną, a zawiązki skrzydeł stają się coraz większe.
3. Dorosłe owady. U typowych polskich gatunków dorosłe koniki pojawiają się od około czerwca lub lipca i żyją do pierwszych przymrozków.

U większości gatunków żyjących w Polsce w ciągu roku rozwija się jedno pokolenie. Jesienne chłody zabijają dorosłe owady, a przetrwanie gatunku zależy od jaj ukrytych w glebie.

Gatunki koników polnych w Polsce

W Polsce żyje kilkadziesiąt gatunków prostoskrzydłych, a szarańczaki stanowią sporą ich część. Na łąkach i przydrożach najczęściej spotkasz koniki z rodzaju Chorthippus i pokrewnych. Bez lupy i znajomości śpiewu trudno je od siebie odróżnić. Wiele z nich wygląda niemal identycznie, a różnice dotyczą np. kształtu skrzydeł, ułożenia listewek na przedpleczu czy rytmu śpiewu. Dlatego w terenie przyrodnicy często najpierw słuchają, a dopiero potem łapią owada do obejrzenia.

Na suchych, piaszczystych terenach można trafić na szarańczaki, które w locie odsłaniają barwne tylne skrzydła, np. niebieskie lub czerwone. Część z nich jest rzadka, dlatego jeśli zainteresujesz się konkretnym gatunkiem, sięgnij po klucz do oznaczania prostoskrzydłych lub atlas owadów.

Konik polny a szarańcza

Szarańcza to również szarańczak z tej samej rodziny co konik polny. Różnica polega na tym, że nieliczne gatunki szarańczy w tłoku przechodzą w fazę stadną, zmieniają wygląd i zachowanie, a potem tworzą roje. Nasze koniki polne nigdy tego nie robią.

Dokładne porównanie, łącznie z pasikonikiem, znajdziesz w artykule konik polny a szarańcza: czym się różnią. O plagach, rojach i występowaniu w Polsce przeczytasz w przewodniku szarańcza: co to jest i czy występuje w Polsce.

Mrówka i konik polny: skąd ta bajka?

Bajka o pracowitej mrówce i beztroskim koniku polnym przypisywana jest Ezopowi, a w Europie spopularyzował ją Jean de La Fontaine. Konik całe lato gra i śpiewa, mrówka gromadzi zapasy, a zimą konik zostaje bez jedzenia.

Ciekawostka: w oryginale La Fontaine’a bohaterką jest cykada, a nie konik polny. W tłumaczeniach na języki, w których cykada jest mało znana, często zastępuje ją konik polny lub świerszcz. Biologicznie bajka ma zresztą sens: dorosłe koniki rzeczywiście nie dożywają zimy.

Czy konik polny jest jadalny?

Szarańczaki należą do najczęściej jedzonych owadów na świecie. W Meksyku popularne są chapulines, czyli prażone koniki z rodzaju Sphenarium, doprawiane czosnkiem, limonką i chili. Szarańczaki je się też w wielu krajach Afryki i Azji. O tych tradycjach przeczytasz w artykule owady jadalne na świecie.

W Unii Europejskiej owady są „nową żywnością” i każdy gatunek wymaga osobnego zezwolenia. Spośród szarańczaków dopuszczona jest wyłącznie szarańcza wędrowna (Locusta migratoria) z hodowli, w postaci mrożonej, suszonej lub w proszku (rozporządzenie wykonawcze (UE) 2021/1975). Jeśli chcesz spróbować, sprawdź przewodnik po tym, jak wybrać i przygotować szarańczę jadalną.

Nie jedz koników złapanych na łące. Mogą zawierać pozostałości pestycydów, pasożyty i bakterie, a nikt nie kontroluje, czym się żywiły. Owady do jedzenia pochodzą z kontrolowanych hodowli, gdzie są karmione paszą i przetwarzane według przepisów.

Uwaga dla alergików: osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować także na owady (reakcja krzyżowa, m.in. przez tropomiozynę). Jeśli masz taką alergię, przed spróbowaniem szarańczy porozmawiaj z lekarzem.

Podsumowanie

Konik polny to mały, roślinożerny szarańczak z krótkimi czułkami, który śpiewa w słońcu, pocierając udem o skrzydło. Nie jest groźny dla ludzi, a w przyrodzie stanowi ważny pokarm dla ptaków i innych zwierząt. Duży zielony „konik polny” z długimi czułkami to zwykle pasikonik, a cykanie słyszane w nocy należy najczęściej do świerszczy lub pasikoników.