Świerszcz polny: jak wygląda, gdzie żyje i czy jest szkodliwy

Świerszcz polny (Gryllus campestris) to największy i najbardziej rzucający się w oczy świerszcz w Polsce: lśniąco czarny, z dużą okrągłą głową. Późną wiosną słychać go na suchych łąkach z daleka. Z tego przewodnika dowiesz się, jak wygląda, gdzie żyje, jak spędza zimę i czy jest szkodliwy.

Jak wygląda świerszcz polny?

Dorosły świerszcz polny ma około 2–2,6 cm długości. Jest krępy, błyszcząco czarny, z wyraźnie dużą, kulistą głową i żółtawymi nasadami przednich skrzydeł. Ma długie, cienkie czułki i mocne tylne nogi. Tylne skrzydła są skrócone, dlatego świerszcz polny nie lata.

To właśnie jego ludzie mają zwykle na myśli, gdy mówią „czarny świerszcz”. Ogólne informacje o całej grupie znajdziesz w przewodniku świerszcz: jak wygląda, co je i dlaczego cyka.

Samiec i samica

• Samiec nie ma pokładełka. Jego przednie skrzydła mają wyraźny, pofałdowany wzór żyłek, bo służą do grania.
• Samica ma na końcu odwłoka długie, igłowate pokładełko, którym składa jaja do gleby. Skrzydła ma gładsze i nie śpiewa.

Jasnobrązowy świerszcz w piwnicy to inny gatunek, czyli świerszcz domowy (Acheta domesticus).

Gdzie żyje świerszcz polny?

Świerszcz polny lubi miejsca suche, ciepłe i nasłonecznione z niską, rzadką roślinnością: murawy, suche łąki, nasłonecznione zbocza, miedze, skraje lasów na piaszczystej glebie. Unika miejsc wilgotnych, zacienionych i gęsto zarośniętych.

Każdy osobnik kopie własną norkę w ziemi, zwykle pod kępą trawy. Przed wejściem samiec oczyszcza małe „podwórko”, na którym siedzi i śpiewa. Przy najmniejszym zagrożeniu chowa się do środka.

Norka to dla świerszcza polnego dom, schronienie przed upałem i deszczem oraz kryjówka przed drapieżnikami. Samce bronią jej przed innymi samcami, a w razie potyczki potrafią się przepychać i szczypać żuwaczkami. Świerszcz polny występuje w wielu regionach Polski, ale zwykle lokalnie: tam, gdzie zachowały się suche, ciepłe i niezbyt zarośnięte fragmenty łąk.

Cykl roczny i zimowanie

Świerszcz polny ma jedno pokolenie w roku:

1. Lato: samice składają jaja w glebie, a z nich wylęgają się larwy.
2. Późne lato i jesień: larwy rosną, linieją i kopią własne norki.
3. Zima: larwy zimują w norkach w ziemi, w stanie spoczynku.
4. Wiosna: po ostatnim linieniu larwy stają się dorosłymi owadami.
5. Maj–lipiec: dorosłe świerszcze śpiewają, łączą się w pary i giną po kilku tygodniach.

Dlatego cały cykl trwa około roku, choć dorosłe życie to zaledwie kilka tygodni.

Śpiew świerszcza polnego

Śpiewa tylko samiec. Siedzi przy wejściu do norki, unosi przednie skrzydła i pociera nimi o siebie: ząbkowana żyłka jednego skrzydła przesuwa się po krawędzi drugiego. Powstaje głośne, rytmiczne cykanie, które w ciepłe dni słychać nawet z kilkudziesięciu metrów.

Pieśń wabi samice i oznajmia innym samcom, że teren jest zajęty. Samice słyszą ją dzięki narządom słuchu na przednich nogach. Im cieplej, tym szybciej świerszcz gra.

W filmie poniżej zobaczysz i usłyszysz świerszcza polnego w jego naturalnym środowisku.

Świerszcz polny – śpiewak naszych łąk #52 (Anthony's micro world)

Co je świerszcz polny?

Świerszcz polny jest wszystkożerny, choć przeważa u niego pokarm roślinny. Zjada trawy i inne rośliny zielne, nasiona, opadłe owoce, a także drobne lub martwe owady. Żeruje głównie w pobliżu swojej norki. Wychodzi na żer najczęściej w ciepłej porze dnia i rzadko oddala się od wejścia na więcej niż kilka kroków, żeby w razie zagrożenia szybko się schować. Wilgoć czerpie głównie z zielonych części roślin.

Czy świerszcz polny jest szkodliwy?

Nie. W Polsce świerszcz polny nie jest szkodnikiem upraw. Żyje na suchych, ubogich łąkach i murawach, a nie na polach uprawnych, i występuje w zbyt małym zagęszczeniu, żeby wyrządzać szkody. Nie wchodzi do domów, nie przenosi chorób na ludzi i nie jest groźny dla zwierząt domowych.

Wręcz przeciwnie: to pożyteczny element łąki. Rozkłada resztki roślin, a sam jest pokarmem dla ptaków, jaszczurek i drobnych ssaków.

Zagrożenia i spadek liczebności

W części Europy świerszcz polny staje się coraz rzadszy. Główne przyczyny to:

• zarastanie muraw krzewami i lasem po zaprzestaniu wypasu,
• intensywne nawożenie i częste koszenie łąk,
• zamiana łąk na pola uprawne i tereny zabudowane,
• rozdrobnienie siedlisk, które utrudnia przemieszczanie się niełatającemu owadowi.

W niektórych krajach, np. w Wielkiej Brytanii, gatunek był na skraju wymarcia i prowadzono programy jego odtwarzania. Jeśli masz działkę lub ogród na suchym terenie, zostaw fragment rzadziej koszonej trawy: to najprostsza pomoc dla świerszczy i wielu innych owadów.

Jak zobaczyć i usłyszeć świerszcza polnego?

Najlepszy czas to maj i czerwiec, w ciepłe, słoneczne dni. Kieruj się słuchem na suchych łąkach, murawach i nasłonecznionych zboczach.

• Podchodź powoli i lekko stąpaj: świerszcz wyczuwa drgania gruntu i milknie.
• Gdy ucichnie, stań i poczekaj kilka minut, aż znów zacznie grać.
• Szukaj okrągłego otworu norki i wydeptanego placyku przed nim.
• Obserwuj, ale nie wykopuj owada i nie zabieraj go do domu.

Czy świerszcza polnego można jeść?

Krótko: nie. Dzikich świerszczy z łąki nie należy jeść. Mogą mieć kontakt z pestycydami i pasożytami, a świerszcz polny nie jest dopuszczony jako żywność w UE. Jedynym świerszczem dopuszczonym jako żywność jest hodowlany świerszcz domowy (Acheta domesticus), z którego powstają m.in. suszone świerszcze.

Jeśli chcesz porównać świerszcza z jego krewnymi, przeczytaj, czym różni się konik polny od szarańczy i gdzie w tym wszystkim jest pasikonik.