Świerszcz: jak wygląda, co je, ile żyje i dlaczego cyka

Świerszcz to owad, którego częściej słyszysz, niż widzisz: letnie cykanie na łące albo uparte granie zza szafki w ciepłej kotłowni. W tym przewodniku znajdziesz najważniejsze fakty o świerszczach: jak wyglądają, co jedzą, ile żyją, czy gryzą i skąd bierze się ich charakterystyczny dźwięk.

Świerszcz: co to za owad?

Świerszcze to rodzina świerszczowatych (Gryllidae) z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera). Ich najbliżsi krewni to szarańczaki, czyli m.in. koniki polne i szarańcza, oraz pasikoniki. Na świecie żyje bardzo wiele gatunków świerszczy, a większość z nich zamieszkuje ciepłe strefy klimatyczne.

W Polsce najczęściej spotkasz dwa gatunki: świerszcza polnego na suchych, nasłonecznionych łąkach oraz świerszcza domowego w ogrzewanych budynkach. Każdemu z nich poświęcamy osobny artykuł, a tu znajdziesz wiedzę wspólną dla całej grupy.

Jak wygląda świerszcz?

Świerszcza poznasz po kilku cechach, które łatwo zauważyć nawet z daleka:

• długie, cienkie czułki, często dłuższe niż całe ciało,
• spłaszczone, krępe ciało z dużą głową,
• mocne tylne nogi przystosowane do skakania,
• dwa przysadki odwłokowe (cerci), czyli wyrostki na końcu odwłoka,
• u samicy dodatkowo długie, igłowate pokładełko, którym składa jaja do gleby.

Ubarwienie zależy od gatunku: od jasnożółtobrązowego u świerszcza domowego po lśniącą czerń u świerszcza polnego. Krajowe gatunki mają zwykle od około 1,5 do 2,6 cm długości.

Czarny świerszcz

Jeśli latem na łące lub skraju pola widzisz dużego, błyszczącego, czarnego świerszcza z wielką okrągłą głową, to niemal na pewno jest to świerszcz polny. Ma żółtawe nasady skrzydeł i siedzi zwykle przy wejściu do swojej norki.

Co jedzą świerszcze?

Świerszcze są wszystkożerne. Co je świerszcz na wolności? Przede wszystkim:

• trawy, liście i inne części roślin,
• nasiona i opadłe owoce,
• drobne lub martwe owady,
• resztki organiczne, które znajdzie w ściółce.

Świerszcz domowy w budynku zjada okruchy, resztki jedzenia i to, co znajdzie w ciepłych zakamarkach. W hodowlach świerszcze dostają paszę na bazie zbóż oraz warzywa, które dodatkowo dostarczają im wody.

Ile żyje świerszcz?

Dorosły świerszcz żyje zwykle od kilku tygodni do około dwóch, trzech miesięcy. Wcześniej przechodzi rozwój z niepełnym przeobrażeniem: z jaja wylęga się larwa (nimfa) podobna do dorosłego, ale bez skrzydeł, która kilka razy linieje, zanim osiągnie dorosłość.

Długość całego cyklu zależy od gatunku i temperatury:

Gatunek	Rozwój od jaja do dorosłego	Życie dorosłego
Świerszcz polny	około roku (larwy zimują w norkach)	kilka tygodni, głównie od maja do lipca
Świerszcz domowy	około 6–8 tygodni w cieple	zwykle do około 2–3 miesięcy

Jak rozmnażają się świerszcze?

Samiec wabi samicę śpiewem, a po kopulacji samica wbija pokładełko w wilgotną glebę lub inne miękkie podłoże i składa jaja pojedynczo. Jedna samica może złożyć ich w ciągu życia kilkaset, w zależności od gatunku i warunków. Larwy po wylęgu od razu wyglądają jak miniatury dorosłych i stopniowo rosną, zrzucając kolejne wylinki. Skrzydła pojawiają się dopiero po ostatnim linieniu.

Gdzie żyją świerszcze?

Świerszcze potrzebują ciepła, a większość gatunków lubi też kryjówki: szczeliny, norki, kamienie, ściółkę. W Polsce mają dwa główne środowiska:

• suche, nasłonecznione łąki, murawy i miedze, gdzie świerszcz polny kopie norki,
• ogrzewane budynki: kotłownie, piwnice, piekarnie, szklarnie i zakamarki przy grzejnikach, gdzie żyje świerszcz domowy.

W przyrodzie świerszcze są ważnym ogniwem łańcucha pokarmowego. Zjadają resztki roślin i martwe owady, a same są pokarmem dla ptaków, jaszczurek, płazów, pająków i drobnych ssaków. Na łące, gdzie słychać dużo świerszczy, zwykle dobrze się dzieje: to znak, że teren nie jest intensywnie nawożony i koszony zbyt często.

Dlaczego świerszcze cykają?

Cykanie to pieśń godowa. Śpiewają wyłącznie samce, żeby zwabić samice i odstraszyć rywali. Samica słucha uważnie i wybiera partnera, a samce mają kilka rodzajów pieśni: wabiącą, zalotną przy samicy i agresywną wobec konkurenta.

Jak świerszcz wydaje dźwięk?

Świerszcz nie cyka nogami. Samiec unosi przednie skrzydła i pociera jedno o drugie: ząbkowana żyłka na spodzie jednego skrzydła (tzw. smyczek) przesuwa się po krawędzi drugiego (skrobaczce). Dla porównania koniki polne grają inaczej: pocierają tylnymi nogami o skrzydła.

Świerszcze słyszą dzięki narządom tympanalnym, czyli małym „bębenkom” umieszczonym na goleniach przednich nóg.

Kiedy świerszcze cykają?

Świerszcz polny śpiewa w ciepłe, słoneczne dni od maja do lipca, często także wieczorem. Świerszcz domowy gra przez cały rok, zwykle wieczorem i w nocy, jeśli tylko ma ciepło. Tempo cykania rośnie z temperaturą. Pod koniec XIX wieku amerykański fizyk Amos Dolbear opisał tę zależność wzorem, który pozwala w przybliżeniu oszacować temperaturę powietrza z liczby cyknięć na minutę. Traktuj to jako ciekawostkę, a nie termometr.

W filmie poniżej możesz posłuchać, jak brzmi koncert świerszczy.

Świerszcz – dźwięk, odgłos, koncert, gra, cykanie (Wild Boar Channel)

Czy świerszcze gryzą?

Świerszcz ma żuwaczki, którymi rozdrabnia pokarm, więc trzymany w palcach może lekko uszczypnąć. Dla człowieka jest to nieszkodliwe: świerszcze nie są jadowite, nie atakują ludzi i nie żądlą. Pokładełko samicy, które wygląda groźnie, służy wyłącznie do składania jaj.

Świerszcz w domu: co oznacza?

W wielu kulturach świerszcz w domu uchodzi za dobry znak: zapowiedź szczęścia, ciepła domowego ogniska i dostatku. W Chinach od wieków trzymano śpiewające świerszcze w małych klatkach dla ich głosu. To jednak folklor, a nie prognoza.

W praktyce świerszcz w mieszkaniu to najczęściej świerszcz domowy, który lubi ciepło kotłowni, piwnic i okolic grzejników, albo uciekinier z pojemnika z karmą dla gadów. Pojedynczego owada złap pod szklankę i wynieś. Co zrobić, gdy świerszczy jest więcej, opisujemy w artykule o świerszczu domowym.

Kilka prostych zasad zmniejszy szansę, że świerszcz zamieszka u Ciebie na dłużej:

1. Uszczelnij szpary przy drzwiach do piwnicy, rurach i kratkach wentylacyjnych.
2. Nie zostawiaj okruchów i otwartej żywności w ciepłych pomieszczeniach.
3. Ogranicz wilgoć w piwnicy i łazience, bo świerszcze potrzebują wody.
4. Jeśli hodujesz gady, trzymaj świerszcze karmowe w szczelnym pojemniku.

Świerszcz w mieszkaniu nie jest groźny. Nie niszczy konstrukcji budynku i nie gryzie domowników, a jedyną realną uciążliwością jest jego głośny śpiew w nocy.

Gatunki świerszczy w Polsce i na świecie

Świerszcz polny (Gryllus campestris)

Największy krajowy świerszcz, około 2–2,6 cm, czarny i błyszczący. Żyje w norkach na suchych łąkach i murawach, a jego śpiew to jeden z dźwięków polskiej późnej wiosny i wczesnego lata. Wygląd samca i samicy, cykl roczny i zagrożenia opisujemy w przewodniku po tym gatunku, podlinkowanym wyżej przy czarnym świerszczu.

Świerszcz domowy (Acheta domesticus)

Mniejszy, około 1,6–2,1 cm, jasnożółtobrązowy z ciemnymi pasami na głowie. Żyje w ciepłych budynkach i to on jest „świerszczem za kominem”. Jest też gatunkiem hodowanym na paszę i żywność. Więcej przeczytasz w artykule świerszcz domowy (Acheta domesticus).

Świerszcze karmowe

W sklepach zoologicznych spotkasz też świerszcze bananowe, kubańskie czy śródziemnomorskie, sprzedawane jako żywy pokarm dla gadów i płazów. To inne gatunki niż świerszcz domowy i nie są dopuszczone jako żywność dla ludzi w UE. Karma dla zwierząt to nie przekąska dla Ciebie.

Konik polny a świerszcz

Te owady często się myli, choć różnice są łatwe do zapamiętania:

Cecha	Świerszcz	Konik polny
Czułki	długie, cienkie, często dłuższe niż ciało	krótkie
Jak gra	pociera skrzydłem o skrzydło	pociera tylnymi nogami o skrzydła
Ciało	spłaszczone, krępe	smukłe, bocznie ścieśnione
Aktywność	często wieczorem i w nocy	w dzień, w słońcu
Dom	norki, szczeliny, budynki	trawy na łące

Świerszcz zielony to tak naprawdę pasikonik

„Świerszcz zielony” to popularna, ale błędna nazwa. Duży zielony owad z bardzo długimi czułkami, który latem gra w ogrodzie o zmierzchu, to pasikonik zielony (Tettigonia viridissima), a nie świerszcz. Należy do innej rodziny. Jak odróżnić pasikonika, konika polnego i szarańczę, wyjaśniamy w artykule konik polny a szarańcza.

Czy świerszcze są jadalne?

Tak, ale tylko jeden gatunek jest dopuszczony jako żywność w Unii Europejskiej: świerszcz domowy (Acheta domesticus) z hodowli. Może być sprzedawany jako mrożony, suszony lub w proszku. Dzikich świerszczy z łąki ani świerszczy karmowych nie należy jeść.

Najprostsze formy to suszone świerszcze, chrupiące i lekko orzechowe w smaku, oraz mąka ze świerszczy, którą dodaje się do pieczywa, makaronów czy batonów. Suszony świerszcz domowy zawiera orientacyjnie 55–70% białka w suchej masie, w zależności od paszy i obróbki.

Świerszcze nie są w kuchni nowością. Według raportu FAO z 2013 r. owady regularnie je około 2 miliardów ludzi, a świerszcze są popularne m.in. w Tajlandii, Kambodży i Meksyku. W Europie świerszcze do jedzenia pochodzą z hodowli: owady są usypiane chłodem, a potem suszone lub prażone i ewentualnie mielone. Jeśli kupujesz taki produkt, sprawdź na etykiecie łacińską nazwę Acheta domesticus. Składnik z owadów musi być zawsze wyraźnie podany w składzie, więc nikt nie dodaje go „po cichu”.

Ważne: osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować także na owady. Jeśli masz taką alergię, przed spróbowaniem porozmawiaj z lekarzem.