Szarańcza: co to jest, jak wygląda, czy gryzie i czy występuje w Polsce
Redakcja Paka Robaka · Aktualizacja:
Szarańcza to nie osobny gatunek, tylko kilkanaście gatunków szarańczaków, które w tłoku potrafią całkowicie zmienić wygląd i zachowanie. Samotny owad niczym nie różni się od zwykłego konika polnego, ale miliardy owadów w roju mogą w kilka dni zjeść plony całego regionu. Poniżej znajdziesz konkretne odpowiedzi: jak wygląda szarańcza, co je, czy gryzie i czy występuje w Polsce.
Co to jest szarańcza?
Szarańcza to owad prostoskrzydły z rodziny szarańczowatych (Acrididae), czyli bliski krewny koników polnych. W Polsce i na świecie żyją tysiące gatunków szarańczaków, ale tylko niewielka ich część, kilkanaście do około dwudziestu gatunków, zasługuje na miano szarańczy.
Co je wyróżnia? Zdolność do przejścia z fazy samotnej w fazę stadną (gregaryjną). Kiedy po deszczach roślinność bujnie rośnie, owady szybko się mnożą. Gdy potem zieleni ubywa, zbijają się na coraz mniejszej przestrzeni i zaczynają się o siebie ocierać.
Częsty kontakt, zwłaszcza dotykanie tylnych odnóży, uruchamia w organizmie zmiany, w których ważną rolę odgrywa serotonina. W ciągu kilku godzin owad zaczyna szukać towarzystwa zamiast go unikać. W kolejnych pokoleniach zmienia się jego ubarwienie, proporcje ciała i metabolizm. Tak z niepozornych samotników powstają pasma larw maszerujących po ziemi, a potem latające roje.
Jeśli chcesz dokładnie zrozumieć, czym szarańcza różni się od innych owadów skaczących po łąkach, przeczytaj nasz tekst konik polny a szarańcza.
W filmie poniżej NaukowoTV opowiada o biologii szarańczy i o tym, skąd bierze się jej żarłoczność.
Jak wygląda szarańcza?
Szarańcza ma typową budowę szarańczaka: wydłużone ciało, duże tylne odnóża skoczne, krótkie i grube czułki (dużo krótsze od ciała) oraz dwie pary skrzydeł. Przednie skrzydła są skórzaste i wąskie, tylne cienkie i szerokie, składane pod spodem jak wachlarz. Dorosłe osobniki największych gatunków mają 5–9 cm długości.
Wygląd zależy jednak mocno od fazy:
| Cecha | Faza samotna | Faza stadna |
|---|---|---|
| Ubarwienie | zielone, szare lub beżowe, maskujące | kontrastowe: żółte, pomarańczowe, czarne plamy |
| Zachowanie | unika innych osobników, aktywna głównie nocą lub o zmierzchu | szuka towarzystwa, aktywna w dzień, migruje w grupie |
| Budowa | dłuższe odnóża, wypukły grzbiet przedplecza | krótsze odnóża, dłuższe skrzydła, płaskie przedplecze |
| Ruch | lata pojedynczo, na krótkie dystanse | larwy maszerują w pasmach, dorosłe lecą w rojach |
Różnice są tak duże, że do lat 20. XX wieku przyrodnicy uważali obie formy szarańczy wędrownej za dwa różne gatunki. Wyjaśnił to dopiero entomolog Boris Uvarov, autor teorii faz.
Larwy szarańczy nie mają w pełni rozwiniętych skrzydeł i przechodzą kilka linień. W fazie stadnej są często czarno-żółte, a w tej postaci tworzą zwarte „pasma”, które potrafią przejść kilometry po ziemi.
Cykl życia w skrócie
Samica składa jaja do wilgotnej gleby w pakietach (kokonach jajowych), zwykle po kilkadziesiąt sztuk naraz. Po kilku tygodniach, zależnie od temperatury, wylęgają się larwy podobne do dorosłych, tylko bez skrzydeł. Po kilku linieniach, zwykle w ciągu miesiąca lub dwóch, stają się dorosłymi owadami zdolnymi do lotu. Przy sprzyjającej pogodzie w ciągu roku może się pojawić kilka pokoleń, a każde kolejne bywa wielokrotnie liczniejsze od poprzedniego.
Najważniejsze gatunki szarańczy
Szarańcza wędrowna (Locusta migratoria)
To gatunek o największym zasięgu: występuje w Afryce, Azji, Australii i Europie. Dorosłe osobniki mają zwykle 4–6 cm, w fazie samotnej są zielonkawe lub brązowe, w stadnej ciemniejsze z żółtawymi odcieniami. Zdjęcie na górze artykułu przedstawia właśnie szarańczę wędrowną.
Szarańcza wędrowna jest dziś głównym zagrożeniem w Afryce Zachodniej, na Madagaskarze, w Azji Środkowej i w Chinach. W Europie ma przede wszystkim inne znaczenie: to jeden z czterech owadów dopuszczonych w UE do jedzenia.
Szarańcza pustynna (Schistocerca gregaria)
FAO uważa szarańczę pustynną za najbardziej niszczycielskiego wędrownego szkodnika na świecie. Żyje na pustyniach i półpustyniach od Afryki Zachodniej po Indie. Dorosłe owady osiągają ok. 6–9 cm, w fazie stadnej młode osobniki są różowawe, a dojrzałe intensywnie żółte.
W latach spokoju żyje w rozproszeniu na suchych obszarach. Po kilku sezonach obfitych deszczy potrafi jednak w ciągu kilku miesięcy rozmnożyć się do skali plagi obejmującej dziesiątki krajów.
Szarańcza egipska (Anacridium aegyptium)
Szarańcza egipska to duży szarańczak spotykany w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w południowej Europie, m.in. we Włoszech, Grecji, Hiszpanii i Chorwacji. Samice dorastają do ok. 6–7 cm. Łatwo ją rozpoznać po pionowych ciemnych pasach na oczach i szarobrązowym ubarwieniu.
Mimo nazwy w Europie nie tworzy rojów i nie jest groźnym szkodnikiem. Turyści spotykają ją latem w ogrodach i na drzewach owocowych, a przywieziona przypadkiem z warzywami czasem trafia do sklepów w północnej Europie.
Szarańcza olbrzymia: co kryje się pod tą nazwą?
„Szarańcza olbrzymia” to nie nazwa konkretnego gatunku. Tak potocznie określa się po prostu bardzo duże szarańczaki, zwłaszcza tropikalne, oglądane w zoo lub na filmach przyrodniczych. Jeśli trafisz na zdjęcie z takim podpisem, sprawdź łacińską nazwę: to najczęściej jeden z dużych gatunków tropikalnych albo samica szarańczy egipskiej lub pustynnej.
Co je szarańcza?
Szarańcza jest roślinożerna. Większość gatunków żywi się trawami i zbożami, ale szarańcza pustynna je praktycznie wszystko, co zielone: liście, kwiaty, owoce, nasiona, korę i młode pędy. W fazie stadnej staje się mniej wybredna.
Według FAO dorosła szarańcza pustynna waży ok. 2 g i codziennie zjada mniej więcej tyle świeżej roślinności, ile sama waży. Dla jednego owada to niewiele. Problem pojawia się w skali roju:
- jeden kilometr kwadratowy roju to według FAO często 40–80 mln owadów,
- taki fragment roju może w ciągu dnia zjeść tyle pożywienia, ile według FAO potrzebuje ok. 35 tys. ludzi,
- roje lecą z wiatrem i potrafią pokonać do ok. 150 km dziennie,
- największe roje mają setki kilometrów kwadratowych.
Dlatego szarańczy nie da się „wytrzymać”, jak zwykłych szkodników. Rój, który wyląduje na polu, w kilka godzin zostawia gołą ziemię.
Plaga szarańczy: od Biblii do Afryki Wschodniej
Plaga szarańczy w Biblii
Najbardziej znany opis to ósma plaga egipska z Księgi Wyjścia (Wj 10). Szarańcza przyniesiona przez wiatr wschodni pokryła całą ziemię i zjadła wszystko, co ocalało po gradzie. Opis bardzo dobrze pasuje do zachowania szarańczy pustynnej, która do dziś nawiedza Egipt i Bliski Wschód.
Szarańcza pojawia się też w innych miejscach Biblii, m.in. w księgach Joela i Apokalipsy jako obraz zniszczenia. Ciekawostka: Księga Kapłańska (Kpł 11,22) pozwala jeść niektóre rodzaje szarańczy, a według Ewangelii św. Mateusza Jan Chrzciciel żywił się szarańczą i miodem leśnym.
Współczesne plagi szarańczy
Plagi szarańczy wcale nie są historią. W latach 2019–2021 Afrykę Wschodnią nawiedziła fala szarańczy pustynnej, którą FAO określiło jako najgorszą w Kenii od ok. 70 lat, a w Etiopii i Somalii od ok. 25 lat. Roje dotarły też na Półwysep Arabski, do Iranu, Pakistanu i Indii.
Przyczyną były m.in. cyklony, które sprowadziły ulewne deszcze na pustynie Półwyspu Arabskiego. Wilgotny piasek i świeża roślinność pozwoliły szarańczy rozmnażać się przez kilka pokoleń bez przeszkód. Opanowanie plagi wymagało międzynarodowej akcji: monitoringu, oprysków z powietrza i z ziemi oraz pomocy dla rolników.
Dziś FAO prowadzi system wczesnego ostrzegania (Desert Locust Watch), który śledzi warunki pogodowe i raporty z terenu. Chodzi o to, by zwalczać szarańczę, zanim larwy zdążą utworzyć pasma i roje.
W filmie TED-Ed poniżej entomolog Jeffrey A. Lockwood opowiada o tym, jak zwykły szarańczak z ogrodu może zamienić się w plagę.
Szarańcza w Polsce
Czy szarańcza występuje w Polsce? Tak, ale bardzo rzadko i wyłącznie w fazie samotnej. Szarańcza wędrowna bywa notowana na ciepłych, piaszczystych terenach, a pojedyncze osobniki nie stanowią żadnego zagrożenia dla upraw.
W przeszłości, m.in. w XVIII wieku, roje docierały na ziemie polskie, a kroniki opisują zniszczone zboża i głód. Od dawna nic takiego się nie zdarzyło. Zmiany w rolnictwie, osuszenie rozlewisk w Europie Wschodniej, gdzie szarańcza się rozmnażała, i wczesne zwalczanie sprawiły, że roje w Europie Środkowej zniknęły.
Jeśli latem widzisz w trawie zielonego owada i myślisz, że to szarańcza, najpewniej to pasikonik zielony albo któryś z naszych koników polnych. Pasikonik ma czułki dłuższe niż ciało, szarańczak krótkie.
Czy szarańcza gryzie? Czy jest groźna dla człowieka?
Szarańcza ma silne żuwaczki przystosowane do cięcia twardych łodyg. Złapana w dłoń może uszczypnąć, co bywa odczuwalne, ale zwykle nie przebija skóry. Nie jest jadowita, nie żądli, nie przenosi chorób na ludzi i nigdy nie atakuje człowieka.
Szarańcza w obronie może też wydzielić z pyszczka brązowy płyn (częściowo strawiony pokarm). Wygląda to nieprzyjemnie, ale jest nieszkodliwe.
Prawdziwe zagrożenie jest pośrednie. Roje niszczą uprawy i pastwiska, a w regionach, gdzie ludzie żyją z rolnictwa, oznacza to utratę dochodów, wzrost cen żywności i ryzyko głodu. Opryski stosowane w czasie plag bywają też obciążeniem dla środowiska.
Czy szarańczę można jeść?
Tak. Szarańcza jest jedzona od tysięcy lat w Afryce, Azji i na Bliskim Wschodzie. W Meksyku popularne są chapuliny, czyli prażone szarańczaki z limonką i chili; więcej o nich przeczytasz w artykule o tym, gdzie na świecie spożywa się robaki.
W Unii Europejskiej szarańcza wędrowna (Locusta migratoria) jest dopuszczona jako nowa żywność rozporządzeniem wykonawczym (UE) 2021/1975, w postaci mrożonej, suszonej i w proszku. Pochodzi z hodowli prowadzonych z myślą o żywności, a nie z odłowu. Suszona szarańcza wędrowna zawiera ok. 45–60% białka i 15–30% tłuszczu w suchej masie, w zależności od paszy i obróbki.
Jak smakuje, jak ją przyrządzić i na co zwracać uwagę przy zakupie, opisujemy na stronie szarańcza jadalna. Pozostałe dopuszczone gatunki znajdziesz w przewodniku jakie robaki nadają się do spożycia, a przegląd całej kategorii na stronie owady jadalne.
Ważne dla alergików: osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować także na szarańczę (reakcja krzyżowa przez tropomiozynę). Jeśli masz taką alergię, przed pierwszym spróbowaniem porozmawiaj z lekarzem.
Nigdy nie jedz szarańczy złapanej na łące ani podczas wakacji. Dziko żyjące owady mogą być skażone pestycydami (szczególnie w rejonach, gdzie zwalcza się roje) i pasożytami.
Najczęściej zadawane pytania
Czy szarańcza jest groźna dla człowieka?
Bezpośrednio nie. Szarańcza nie jest jadowita, nie przenosi chorób na ludzi i nie atakuje. Groźne są jej roje, bo niszczą uprawy i pastwiska, co w biednych regionach oznacza ryzyko głodu.
Czym różni się szarańcza od konika polnego?
Biologicznie to ta sama grupa owadów (szarańczaki). Szarańczą nazywamy te gatunki, które w dużym zagęszczeniu przechodzą w fazę stadną i tworzą roje. Typowe koniki polne tego nie robią.
Ile żyje szarańcza?
Szarańcza pustynna żyje zwykle od 3 do 6 miesięcy, z czego kilka tygodni przypada na stadium jaja i larwy. Długość życia zależy od gatunku, temperatury i dostępności pokarmu.
Czy szarańcza w Biblii to ta sama szarańcza co dziś?
Opis ósmej plagi egipskiej najprawdopodobniej dotyczy szarańczy pustynnej, która do dziś regularnie pojawia się w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie.
Gdzie można zobaczyć szarańczę w Polsce?
Dziko żyjąca szarańcza wędrowna jest u nas rzadkością i pojawia się tylko w fazie samotnej. Łatwiej zobaczyć ją w ogrodach zoologicznych, insektariach lub u hodowców owadów karmowych.
