Jakie robaki nadają się do spożycia? Rodzaje owadów jadalnych

Na świecie je się ponad 1900 gatunków owadów, ale w Unii Europejskiej jako żywność dopuszczono tylko cztery. W tym przewodniku omawiamy rodzaje owadów jadalnych, które możesz legalnie kupić w Polsce, oraz te, które zobaczysz na targach w Azji czy Meksyku, ale nie w polskim sklepie.

Robaki, owady, pajęczaki: o czym właściwie mówimy?

W codziennym języku „robakiem” nazywamy prawie wszystko, co pełza i ma więcej niż cztery nogi. Biologicznie to jednak różne grupy zwierząt. Owady mają sześć nóg i ciało podzielone na trzy części: głowę, tułów i odwłok. Pająki i skorpiony to pajęczaki (osiem nóg), a dżdżownica to pierścienica.

Kiedy pytasz, jakie robaki można jeść, w praktyce chodzi o owady, i to w różnych stadiach rozwoju. Jemy zarówno dorosłe osobniki (świerszcze, szarańcza), jak i larwy (mączniki). Właśnie dlatego robaki, rodzaje i stadia rozwoju warto rozróżniać, bo od tego zależy smak, skład i to, czy dany produkt jest w ogóle legalny.

Rodzaje owadów jadalnych dopuszczonych w UE

Owady są w UE traktowane jako „nowa żywność” (rozporządzenie (UE) 2015/2283). Każdy gatunek musi przejść ocenę bezpieczeństwa Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) i dostać osobne rozporządzenie wykonawcze. Zezwolenie dotyczy konkretnej postaci produktu, np. suszonych larw albo proszku. Obecnie na liście są cztery gatunki.

Gatunek	Nazwa łacińska	Dopuszczone postacie	Rozporządzenie wykonawcze
Mącznik młynarek (larwy)	Tenebrio molitor	suszone; mrożone, suszone, proszek	(UE) 2021/882, (UE) 2022/169
Szarańcza wędrowna	Locusta migratoria	mrożona, suszona, proszek	(UE) 2021/1975
Świerszcz domowy	Acheta domesticus	mrożony, suszony, proszek; proszek częściowo odtłuszczony	(UE) 2022/188, (UE) 2023/5
Pleśniakowiec lśniący (larwy)	Alphitobius diaperinus	mrożone, pasta, suszone, proszek	(UE) 2023/58

Świerszcz domowy (Acheta domesticus)

Świerszcz domowy to dziś najpopularniejszy owad jadalny w Europie. Spotkasz go jako całe suszone lub prażone owady oraz jako mąkę, czyli drobno zmielony proszek. Częściowo odtłuszczony proszek ze świerszcza (rozporządzenie (UE) 2023/5) to składnik, który wywołał w Polsce najwięcej plotek o „robakach w chlebie”.

Smak suszonego świerszcza jest łagodny, orzechowy, trochę jak prażone ziarna słonecznika. W suchej masie zawiera zwykle około 55–70% białka i 15–25% tłuszczu. Więcej o tym gatunku znajdziesz w przewodniku po suszonych świerszczach.

Mącznik młynarek (Tenebrio molitor)

Mącznik młynarek to chrząszcz, ale jemy jego larwy. Był pierwszym owadem dopuszczonym w UE: suszone larwy w 2021 r. (rozporządzenie 2021/882), a postać mrożona, suszona i proszek w 2022 r. (2022/169). Suszona larwa ma 2–3 cm, złoty kolor i chrupką, lekką strukturę.

W smaku przypomina prażone orzechy lub chrupki zbożowe. Larwy mają więcej tłuszczu niż świerszcze (około 25–35% w suchej masie) przy 45–55% białka. Sprawdź, czym kierować się przy wyborze suszonych mączników, a jeśli chcesz poznać sam gatunek, przeczytaj nasz tekst o larwach mącznika młynarka.

Szarańcza wędrowna (Locusta migratoria)

Szarańcza wędrowna jest największym z dopuszczonych owadów: dorosły osobnik ma kilka centymetrów długości. Rozporządzenie (UE) 2021/1975 zezwala na postać mrożoną, suszoną i w proszku. Przed przetworzeniem często usuwa się skrzydła i odnóża, bo są twarde i nieprzyjemne w jedzeniu.

Szarańcza smakuje wyraźniej niż świerszcz. Często porównuje się ją do prażonych krewetek lub chrupiącej skórki z kurczaka. Zawiera zwykle 45–60% białka w suchej masie. Jak ją podawać, opisujemy na stronie o szarańczy jadalnej.

Pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus)

Pleśniakowiec lśniący to niewielki chrząszcz z tej samej rodziny co mącznik młynarek. Jego larwy, w handlu nazywane czasem „buffalo worms”, są wyraźnie mniejsze od mączników: mają zwykle około 1–1,5 cm. Rozporządzenie (UE) 2023/58 dopuściło je w postaci mrożonej, pasty, suszonej i proszku. Więcej o tym chrząszczu przeczytasz w tekście pleśniakowiec lśniący: chrząszcz, larwy i owad jadalny.

To najmłodszy gatunek na unijnej liście i w polskich sklepach spotkasz go rzadziej niż świerszcza czy mącznika. Smakiem jest podobny do mącznika, czyli orzechowy i łagodny. W produktach przetworzonych występuje najczęściej jako proszek lub pasta, a nie jako całe owady.

Owady jedzone na świecie, ale niedopuszczone w UE

Według raportu FAO z 2013 r. owady regularnie je około 2 mld ludzi, głównie w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej. Wiele z tych gatunków jest smacznych i od pokoleń bezpiecznie jadanych lokalnie, ale nie przeszło unijnej procedury. Nie mogą więc być sprzedawane w Polsce jako żywność.

• Tarantule. Smażone pająki to znana przekąska w Kambodży. To pajęczaki, a nie owady. Więcej w tekście o tarantulach w kuchni i na stronie jadalne pająki.
• Skorpiony. Podawane na patyczkach na targach w Chinach i Tajlandii, często jako atrakcja dla turystów. Również pajęczaki. Więcej w tekście skorpion: czy jest groźny i czy się go je.
• Mrówki. W Meksyku je się escamoles (larwy i poczwarki mrówek), w Kolumbii prażone królowe mrówek. Szczegóły znajdziesz w artykule czy mrówki są jadalne.
• Osy i szerszenie. W Japonii jada się larwy os (hebo), w części Chin larwy szerszeni. Opisujemy to w tekście czy szerszenie są jadalne.
• Poczwarki jedwabnika. W Korei sprzedawane na ulicy jako beondegi, w Chinach popularne w kuchni domowej.
• Larwy mopane. Gąsienice ćmy z południa Afryki, suszone i sprzedawane na targach w Zimbabwe, Botswanie czy RPA.

O tym, gdzie i jak je się te gatunki, piszemy szerzej w przeglądzie owadów jadalnych na świecie.

Jeśli trafisz na takie produkty w sieci (np. jako „pamiątkę” lub „ciekawostkę”), pamiętaj, że nie są one objęte unijnym nadzorem jako żywność. Nie wiesz, jak były hodowane ani przetwarzane.

Dlaczego nie wolno jeść owadów złowionych na łące?

Jadalne robaki gatunki dopuszczone przez UE to zawsze owady z hodowli, a nie z natury. To kluczowa różnica. Gatunek ze sklepu i ten sam gatunek złapany w ogrodzie to z punktu widzenia bezpieczeństwa dwa różne produkty.

Owady z hodowli dostają kontrolowaną paszę, żyją w warunkach spełniających wymogi higieniczne, a przed przetworzeniem są zwykle uśmiercane przez zamrożenie, a następnie suszone lub prażone. Producent musi spełnić te same przepisy higieny żywności co inne zakłady spożywcze.

Owady dzikie to zupełnie inna sytuacja:

• Pestycydy i zanieczyszczenia. Owad z pola lub przydrożnego trawnika mógł mieć kontakt ze środkami ochrony roślin, metalami ciężkimi czy spalinami.
• Pasożyty i drobnoustroje. Dzikie owady mogą przenosić pasożyty i bakterie, na które hodowlane nie są narażone.
• Pomyłka gatunkowa. Wiele owadów wygląda podobnie, a część gatunków jest trująca lub wydziela substancje drażniące.
• Ochrona przyrody. Niektóre gatunki owadów są w Polsce pod ochroną i nie wolno ich zbierać.

Krótko mówiąc: jeśli chcesz spróbować, sięgnij po produkt z etykietą, na której widnieje nazwa gatunku wraz z nazwą łacińską. Tak wymagają przepisy, więc dobry producent nie ma tu nic do ukrycia.

Jak rozpoznać dopuszczony produkt?

Najprościej po etykiecie. Owad musi być wymieniony w składzie z nazwą polską i łacińską, np. „proszek z częściowo odtłuszczonego świerszcza domowego (Acheta domesticus)”. Jeśli na opakowaniu widzisz tylko ogólne „insect powder” albo „robaki”, bez nazwy gatunku, to sygnał ostrzegawczy.

Warto też sprawdzić:

• czy gatunek jest jednym z czterech dopuszczonych w UE,
• czy producent podaje kraj pochodzenia i dane kontaktowe,
• czy na opakowaniu jest ostrzeżenie dla alergików,
• czy produkt jest oznaczony jako żywność, a nie karma dla zwierząt.

Nie istnieje żaden „E-numer” dla owadów. Mąka ze świerszczy nie może więc być ukryta pod tajemniczym symbolem: jeśli jest w produkcie, zobaczysz ją w składzie.

Jakie owady można jeść na początek?

Najłatwiejszym rodzajem owadów jadalnych na start jest mąka ze świerszczy, bo w wypieku czy koktajlu nie widać owadów, a smak jest delikatny. Wystarczy zastąpić nią kilka procent zwykłej mąki w przepisie na naleśniki, chleb lub muffiny. Ciasto będzie nieco ciemniejsze i lekko orzechowe. Kolejny krok to suszone mączniki: są małe, chrupiące i pasują do sałatek albo jako posypka. Całe świerszcze i szarańcza to wybór dla tych, którzy już przełamali pierwszą barierę.

Pełny przegląd produktów, od całych suszonych owadów po batony i czekoladę, znajdziesz na stronie owady jadalne.

Alergia: ważna uwaga

Owady zawierają białka podobne do tych w skorupiakach i roztoczach (m.in. tropomiozynę). Osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą zareagować również na owady. Dlatego na opakowaniach takich produktów jest ostrzeżenie. Jeśli masz którąś z tych alergii, przed spróbowaniem porozmawiaj z lekarzem.