Gąsienica: co to jest, co je i które gąsienice są jadalne
Redakcja Paka Robaka · Aktualizacja:
Gąsienicę zna każde dziecko, choćby z bajek o głodnej gąsieniczce, która zamienia się w motyla. W tym tekście wyjaśniamy, czym właściwie jest gąsienica, jak jest zbudowana, co je, jak przebiega jej przemiana w motyla, które gąsienice w Polsce mogą parzyć i dlaczego w Afryce gąsienice to cenione jedzenie.
Gąsienica: co to jest?
Gąsienica to larwa motyla. Motyle, do których należą też ćmy, przechodzą przeobrażenie zupełne: jajo, larwa (gąsienica), poczwarka i owad dorosły. Gąsienica to stadium, w którym owad je i rośnie, a motyl to stadium, w którym się rozmnaża i rozprzestrzenia.
W Polsce żyje ponad 3 tys. gatunków motyli, więc i gąsienic jest bardzo wiele: od maleńkich larw moli po kilkucentymetrowe gąsienice zawisaków. Podobne do gąsienic są też larwy niektórych błonkówek, tzw. rośliniarek, ale to nie są gąsienice w ścisłym sensie. Więcej o rozwoju owadów piszemy w przewodniku owady: budowa i rozwój.
Jak zbudowana jest gąsienica?
- Głowa z twardą puszką głowową, prostymi oczkami i gryzącymi żuwaczkami do jedzenia liści.
- Trzy pary prawdziwych nóg na tułowiu, tak jak u każdego owada.
- Posuwki, czyli mięsiste „nóżki” z haczykami na odwłoku, które pomagają trzymać się roślin. To one nie są prawdziwymi nogami.
- Przędne gruczoły w okolicy pyszczka, z których gąsienica wytwarza jedwab. Najbardziej znanym producentem jedwabiu jest gąsienica jedwabnika morwowego.
- Ubarwienie maskujące (zielone, brązowe) albo ostrzegawcze (jaskrawe pasy i plamy), które informuje drapieżniki, że gąsienica jest niesmaczna lub trująca.
Co je gąsienica?
Większość gąsienic je liście, a wiele gatunków jest wyspecjalizowanych w jednej grupie roślin. Gąsienice bielinka kapustnika żerują na kapuście i innych roślinach krzyżowych, gąsienice pazia królowej na marchwi, koprze i innych baldaszkowatych, a gąsienice rusałki pawika na pokrzywie.
Niektóre gąsienice jedzą też inne rzeczy: drewno, owoce, nasiona, wosk w ulach, a larwy moli spożywczych kasze, mąkę i bakalie w naszych kuchniach. Gąsienice jedzą dużo i szybko rosną: w czasie rozwoju kilkakrotnie linieją, zrzucając za ciasną skórkę.
Jak gąsienica zamienia się w motyla?
- Jajo. Samica motyla składa jaja na roślinie, którą będą jadły gąsienice.
- Gąsienica. Po wylęgu larwa je i rośnie, kilka razy linieje.
- Poczwarka. Dorosła gąsienica przestaje jeść, przyczepia się do podłoża lub zakopuje w ziemi, czasem przędzie kokon, i zamienia się w poczwarkę. Wewnątrz poczwarki tkanki gąsienicy przebudowują się w ciało motyla.
- Motyl. Po kilku dniach, tygodniach, a u gatunków zimujących miesiącach, z poczwarki wychodzi motyl, rozprostowuje skrzydła i odlatuje.
Gąsienice, które parzą
Większość gąsienic można bezpiecznie obserwować, ale niektóre lepiej omijać z daleka. W Polsce problem stanowią przede wszystkim korowódki, np. korowódka dębówka. Ich gąsienice wędrują w charakterystycznych „korowodach” i mają tysiące drobnych, łamliwych włosków, które unoszą się w powietrzu. Kontakt z nimi może powodować swędzącą wysypkę, zapalenie spojówek i podrażnienie dróg oddechowych.
Ostrożność warto zachować też przy gąsienicach z gęstymi, długimi włoskami, np. niektórych barczatek i brudnic. Ogólna zasada: nie dotykaj owłosionych gąsienic gołymi rękami i nie pozwalaj na to dzieciom.
Gąsienice szkodniki
Niektóre gąsienice wyrządzają szkody w ogrodach, sadach i lasach. W Polsce znane są m.in. bielinek kapustnik na warzywach kapustnych, owocówka jabłkóweczka w jabłkach, ćma bukszpanowa na bukszpanach oraz brudnica mniszka i strzygonia choinówka w lasach sosnowych. W ogrodzie często wystarczy ręczne zbieranie gąsienic i siatki ochronne, a w uprawach ekologicznych stosuje się też preparaty biologiczne.
Gąsienice jadalne
Gąsienice to jedna z najczęściej jedzonych grup owadów na świecie. Według zestawień FAO stanowią około 18% gatunków owadów jedzonych przez ludzi, zaraz po chrząszczach.
Najbardziej znane są gąsienice mopane, larwy ćmy Gonimbrasia belina z południowej Afryki. Żyją na drzewach mopane w Botswanie, Zimbabwe, RPA i sąsiednich krajach. Zbiera się je ręcznie, usuwa zawartość jelit, gotuje lub suszy na słońcu i przechowuje miesiącami. Je się je duszone z pomidorami, cebulą i chili albo suszone jako chrupiącą przekąskę. Dla wielu rodzin zbiór mopane to ważne źródło białka i dochodu.
Gąsienice i poczwarki je się także w Azji, np. poczwarki jedwabnika w Korei i Chinach, oraz w Ameryce Łacińskiej, gdzie popularne są m.in. gąsienice żyjące w agawach. Przegląd tych tradycji znajdziesz w tekstach gdzie na świecie je się robaki i entomofagia.
W UE gąsienice nie są dopuszczone jako żywność. Z larw owadów legalnie kupisz w Polsce np. suszone mączniki, czyli larwy chrząszcza mącznika młynarka. Wszystkie dopuszczone gatunki opisujemy na stronie owady jadalne.
Podsumowanie
Gąsienica to larwa motyla, która je, rośnie i linieje, a potem zamienia się w poczwarkę i motyla. Większość gąsienic jest niegroźna, ale owłosionych, zwłaszcza korowódek, lepiej nie dotykać. Gąsienice są jedną z najczęściej jedzonych grup owadów na świecie, z afrykańskimi gąsienicami mopane na czele, choć w UE nie są dopuszczone jako żywność.
Najczęściej zadawane pytania
Z czego powstaje motyl?
Z gąsienicy. Motyle przechodzą przeobrażenie zupełne: z jaja wylęga się gąsienica, która rośnie i linieje, potem zamienia się w poczwarkę, a z poczwarki wychodzi dorosły motyl.
Czy gąsienice są groźne?
Większość nie. Niektóre gąsienice mają jednak parzące włoski, np. korowódki. Ich włoski mogą wywołać swędzącą wysypkę, podrażnienie oczu i dróg oddechowych, dlatego takich gąsienic nie należy dotykać.
Czy gąsienice się je?
Tak, w wielu krajach Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej. Najbardziej znane są gąsienice mopane z południowej Afryki, suszone na słońcu i gotowane z pomidorami i cebulą. W UE gąsienice nie są dopuszczone jako żywność.
Ile trwa życie gąsienicy?
To zależy od gatunku i temperatury: od kilku tygodni u wielu motyli dziennych do kilku lat u niektórych ciem żyjących w drewnie. Część gąsienic zimuje i kończy rozwój dopiero wiosną.
