Jedwabnik morwowy: jak wygląda, czym się żywi i jak powstaje jedwab

Jedwabnik morwowy (Bombyx mori) to motyl, któremu zawdzięczamy naturalny jedwab. Jego gąsienice jedzą liście morwy, a potem przędą kokon z jednej, bardzo długiej nici. Poniżej sprawdzisz, jak wygląda jedwabnik, czym się żywi, jak powstaje jedwab i dlaczego jego poczwarki trafiają w Azji na talerze.

Jedwabnik morwowy: najważniejsze fakty

Jedwabnik to owad całkowicie udomowiony. Ludzie hodują go w Chinach od około 5000 lat i przez ten czas tak bardzo zmienili ten gatunek, że dziś nie występuje on na wolności. Dorosły motyl nie potrafi latać, a gąsienice nie przeżyłyby bez opieki człowieka.

• Nazwa łacińska: Bombyx mori
• Grupa: motyle (Lepidoptera), rodzina jedwabnikowate (Bombycidae)
• Pokarm gąsienic: liście morwy białej (Morus alba)
• Długość życia: cały cykl około 6–8 tygodni
• Znaczenie: produkcja jedwabiu naturalnego

Przez stulecia Chiny pilnie strzegły tajemnicy jedwabiu, a handel tkaninami dał nazwę Jedwabnemu Szlakowi. Z czasem hodowla rozprzestrzeniła się do Korei, Japonii, Indii, a potem do Europy. Według popularnych przekazów jaja jedwabnika trafiły do Bizancjum w VI wieku, przemycone przez mnichów w wydrążonych laskach. Trudno dziś sprawdzić, ile w tej historii prawdy, ale dobrze pokazuje, jak cenna była ta wiedza.

Przodkiem jedwabnika morwowego był najpewniej dziko żyjący gatunek Bombyx mandarina, występujący do dziś we wschodniej Azji. Tysiące lat selekcji sprawiły, że udomowiona forma jest jaśniejsza, spokojniejsza, nie ucieka z miejsca żerowania i przędzie znacznie większe kokony. Ceną tej zmiany jest całkowita zależność od człowieka.

Jak wygląda jedwabnik?

To, jak wygląda jedwabnik, zależy od stadium rozwoju. Większość osób ma na myśli gąsienicę, bo to ona jest najbardziej znana.

Gąsienica jedwabnika

Świeżo wyklute gąsienice są ciemne i mają zaledwie kilka milimetrów. Po kolejnych linieniach jaśnieją i pod koniec rozwoju osiągają około 7–8 cm długości. Mają kremowobiałe lub szarawe ciało, często z delikatnymi ciemniejszymi plamkami przy głowie, oraz charakterystyczny krótki „różek” na końcu odwłoka. Ten wyrostek wygląda groźnie, ale jest zupełnie nieszkodliwy.

Motyl jedwabnik

Motyl jedwabnik jest biały lub kremowy, ma krępe, owłosione ciało i skrzydła o rozpiętości około 4–5 cm. Samce mają wyraźnie pierzaste czułki, którymi wyczuwają feromony samicy. Mimo pełnych skrzydeł motyle nie latają, najwyżej trzepoczą nimi w miejscu. Nie mają też sprawnego aparatu gębowego, więc nic nie jedzą.

Czym się żywi jedwabnik?

Gąsienice jedwabnika są wybredne: jedzą niemal wyłącznie liście morwy białej. Robią to niemal bez przerwy, a w ciągu około czterech tygodni zwiększają masę ciała kilka tysięcy razy. W hodowlach przemysłowych korzysta się też z karm na bazie suszonych liści morwy, dzięki czemu można hodować larwy poza sezonem.

Morwa biała pochodzi z Chin i właśnie ze względu na jedwabniki rozsadzono ją w wielu krajach, także w Polsce. Stare morwy rosnące przy drogach, szkołach i w parkach to często pozostałość po dawnych próbach hodowli. Liście morwy zawierają związki, które przyciągają gąsienice i zachęcają je do żerowania, dlatego inne rośliny zwykle ignorują.

Dorosłe motyle nie pobierają pokarmu wcale. Żyją z zapasów zgromadzonych przez gąsienicę i po kilku dniach, po złożeniu jaj, giną.

Cykl życia jedwabnika

Jedwabnik przechodzi przemianę zupełną, czyli cztery stadia: jajo, larwa, poczwarka i postać dorosła.

1. Jajo. Samica składa kilkaset drobnych jaj. W hodowli można je przechowywać w chłodzie i „uruchamiać” rozwój w odpowiednim momencie.
2. Larwa (gąsienica). Stadium larwalne trwa około 4 tygodni. Gąsienica linieje 4 razy, więc przechodzi 5 stadiów (tzw. wylinek).
3. Poczwarka. Dojrzała gąsienica przestaje jeść i przez 2–3 dni przędzie kokon. Wewnątrz zamienia się w poczwarkę, która rozwija się zwykle około 2 tygodni.
4. Motyl. Dorosły owad wydziela substancję rozpuszczającą jedwab, robi otwór w kokonie i wychodzi na zewnątrz. Po kopulacji samica składa jaja i cykl zaczyna się od nowa.

Jeśli chcesz zobaczyć wszystkie stadia na żywo, w filmie poniżej znajdziesz omówienie biologii jedwabnika morwowego.

Jedwabnik morwowy (Bombyx mori) (pani entomolog)

Jedwabnik: jak powstaje jedwab?

Jedwab to wydzielina gruczołów przędnych gąsienicy. Składa się głównie z dwóch białek: fibroiny, która tworzy właściwe włókno, oraz serycyny, czyli „kleju” spajającego nić. Gąsienica wyciska ją przez otwór na wardze dolnej i ruchami głowy w kształcie ósemki owija się nią, aż powstanie zwarty kokon.

Cały kokon składa się z jednej ciągłej nici o długości kilkuset metrów, a nawet ponad kilometra. Żeby ją odzyskać, nie można dopuścić do wyjścia motyla, bo przerwałby nić. Dlatego produkcja wygląda tak:

1. Kokony podgrzewa się parą lub gorącym powietrzem. To zabija poczwarkę w środku.
2. Kokony moczy się w gorącej wodzie, żeby rozpuścić część serycyny i zmiękczyć nić.
3. Odnajduje się koniec nici i odwija ją, łącząc kilka nitek z różnych kokonów w jedną mocniejszą przędzę.
4. Surowy jedwab oczyszcza się, skręca, farbuje i tka.

Na kilogram surowego jedwabiu potrzeba kilku tysięcy kokonów. Część kokonów zostawia się, żeby motyle mogły się wykluć i złożyć jaja na kolejny sezon. Z przerwanych kokonów też da się zrobić przędzę, ale gorszej jakości, bo powstaje z krótkich włókien.

Jedwab ceni się za połysk, lekkość, wytrzymałość i to, że dobrze reguluje temperaturę przy skórze. Poza modą przez długi czas używano go m.in. do produkcji nici chirurgicznych, a białko fibroina jest dziś badane jako materiał do zastosowań biomedycznych. Kokony różnych ras mogą być białe albo żółtawe, co dobrze widać na zdjęciu poniżej.

Jedwab w Polsce: Milanówek

W Polsce jedwab kojarzy się przede wszystkim z Milanówkiem pod Warszawą. Od lat 20. XX wieku działała tu hodowla jedwabników i produkcja jedwabiu, a w okolicy sadzono morwy, którymi karmiono gąsienice. Wyroby z Milanówka przez dziesięciolecia były znane w całym kraju. Dziś tę historię przypomina Muzeum Jedwabnictwa.

W filmie poniżej możesz prześledzić drogę od liścia morwy do gotowej nici.

Od morwy do jedwabiu (Muzeum Jedwabnictwa)

Jedwabnik morwowy: hodowla w praktyce

Hodowla jedwabnika morwowego to wciąż ważna gałąź rolnictwa w Chinach i Indiach, które odpowiadają za zdecydowaną większość światowej produkcji jedwabiu. Na małą skalę gąsienice hoduje się też w szkołach i domach, bo dobrze pokazują przemianę zupełną.

Podstawy są proste, ale nie ma tu miejsca na zaniedbania:

• Świeże liście morwy. Bez dostępu do morwy (lub karmy na jej bazie) hodowla się nie uda. Liście powinny być suche, czyste i niepryskane.
• Czystość. Resztki liści i odchody trzeba regularnie usuwać, bo wilgoć sprzyja chorobom grzybiczym i bakteryjnym, na które gąsienice są bardzo podatne.
• Stała temperatura. Gąsienice najlepiej rozwijają się w cieple, zwykle w okolicach 23–28°C, bez przeciągów i gwałtownych zmian.

Choroby to od dawna największy problem hodowców. W XIX wieku epidemia choroby zwanej pebryną niemal zrujnowała europejskie jedwabnictwo, a badał ją m.in. Ludwik Pasteur. Dlatego w profesjonalnych hodowlach tak duży nacisk kładzie się na higienę i kontrolę jaj.

Jeśli myślisz o czymś więcej niż szkolna obserwacja, warto skorzystać z wiedzy doświadczonych hodowców lub materiałów muzeów i ośrodków naukowych.

Larwy jedwabnika w sklepach zoologicznych

Żywe larwy jedwabnika często można kupić jako pokarm dla gadów, np. gekonów czy agam. To karma dla zwierząt, nie żywność dla ludzi. Takie larwy nie są produkowane według zasad obowiązujących dla żywności i nie wolno ich traktować jak przekąski.

Jedwabnik dębowy: inny gatunek, inny jedwab

Jedwabnik dębowy (Antheraea pernyi) to zupełnie inny motyl, z rodziny pawicowatych. Pochodzi z Chin, a jego gąsienice żywią się liśćmi dębu. Daje jedwab zwany tussah: grubszy, mniej lśniący i zwykle w odcieniach beżu lub brązu. Dorosłe motyle jedwabnika dębowego są duże, brązowawe i, w odróżnieniu od jedwabnika morwowego, potrafią latać.

W Chinach gąsienice jedwabnika dębowego hoduje się zwykle na otwartym powietrzu, na niskich, przycinanych dębach, a nie w pomieszczeniach. To zupełnie inny model hodowli niż w przypadku jedwabnika morwowego, który od tysięcy lat żyje wyłącznie pod dachem.

Poczwarki jedwabnika jako jedzenie

Skoro przy produkcji jedwabiu poczwarki i tak giną, w wielu krajach Azji traktuje się je jako jedzenie, a nie odpad. W Korei to znane danie uliczne beondegi: gotowane lub duszone poczwarki sprzedawane w kubeczkach, dostępne też w puszkach. Smażone poczwarki je się również w Chinach, Tajlandii i Wietnamie. Mają wyraźny, lekko orzechowy i ziemisty smak oraz sporo białka i tłuszczu.

Więcej o tym, gdzie i jakie owady trafiają na talerze, przeczytasz w tekście o tym, gdzie na świecie spożywa się robaki.

Uczciwie trzeba jednak powiedzieć: poczwarki jedwabnika nie są dopuszczone do obrotu jako żywność w Unii Europejskiej. Owady to w UE tzw. nowa żywność i każdy gatunek wymaga osobnej zgody. Obecnie zgodę mają tylko cztery: mącznik młynarek, szarańcza wędrowna, świerszcz domowy i pleśniakowiec lśniący. Jeśli spróbujesz beondegi w Seulu, to jako lokalnej ciekawostki, a nie produktu, który kupisz legalnie jako żywność w Polsce.

Jeśli interesują Cię owady, które w Europie można jeść zgodnie z prawem, zajrzyj do przewodnika jakie robaki nadają się do spożycia oraz na stronę o tym, czym są owady jadalne i jak wybrać dobry produkt. Pamiętaj też, że osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować na owady, więc w razie alergii najlepiej najpierw porozmawiać z lekarzem.