Chrabąszcz majowy: wygląd, pędraki, cykl życia i czy gryzie
Redakcja Paka Robaka · Aktualizacja:
Chrabąszcz majowy to duży, rudobrązowy chrząszcz, który w ciepłe majowe wieczory z buczeniem krąży wokół drzew i latarni. Większość życia spędza jednak niewidoczny, jako pędrak w ziemi. W tym przewodniku dowiesz się, jak go rozpoznać, jak wygląda jego larwa, czy gryzie i jak odróżnić go od podobnych owadów w ogrodzie.
Chrabąszcz majowy: jak wygląda?
Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha) należy do rodziny żukowatych (Scarabaeidae). Dorosły chrząszcz ma około 2–3 cm długości i trudno go z czymś pomylić. Najważniejsze cechy:
- Czarne przedplecze (część za głową) i rudobrązowe pokrywy skrzydeł.
- Białe trójkątne plamy po bokach odwłoka, ułożone w rządek.
- Wydłużony, spiczasty koniec odwłoka, wystający spod pokryw.
- Wachlarzowate czułki: u samców wachlarz jest duży i ma 7 listków, u samic mniejszy, z 6 listkami. Po czułkach łatwo odróżnisz płeć.
- Gęste, jasne owłosienie na spodzie ciała.
Dorosłe chrabąszcze żywią się liśćmi drzew liściastych: dębów, buków, klonów, brzóz i drzew owocowych. W zwykłe lata nie robią dużych szkód, ale w latach masowych wylotów potrafią mocno ogołocić korony drzew na skrajach lasów.
Dlaczego chrabąszcze latają w maju?
Dorosły chrząszcz powstaje w ziemi jeszcze poprzedniego lata lub jesienią i zimuje w glebie. Na powierzchnię wychodzi dopiero wiosną, gdy ziemia się nagrzeje, a na drzewach pojawią się młode liście. W Polsce przypada to zwykle na koniec kwietnia i maj, stąd nazwa.
Chrabąszcze są aktywne głównie o zmierzchu: wieczorem wylatują do koron drzew, żeby żerować i szukać partnera. Po kopulacji samice wracają na pola i łąki, zakopują się w ziemi i składają w niej jaja. Dorosłe chrząszcze żyją tylko kilka tygodni.
Masowe pojawy powtarzają się co kilka lat, bo większość populacji na danym terenie rozwija się w tym samym rytmie. Dawniej „lata chrabąszczowe” były w wielu regionach Europy prawdziwą plagą.
W filmie poniżej zobaczysz, co lata wieczorami w maju i jak wygląda dorosły chrabąszcz z bliska.
Cykl życia: 3–4 lata w ziemi
Chrabąszcz majowy przechodzi przeobrażenie zupełne: jajo, larwa, poczwarka, chrząszcz. Cały cykl trwa zwykle 3–4 lata, a w chłodniejszych rejonach nawet do 5 lat. Zdecydowaną większość tego czasu owad spędza pod ziemią.
| Etap | Orientacyjny czas | Co się dzieje |
|---|---|---|
| Jajo | kilka tygodni | Samica składa jaja w glebie, zwykle kilkadziesiąt |
| Pędrak (larwa) | 3–4 lata | Żeruje na korzeniach, zimą schodzi głębiej w ziemię |
| Poczwarka | kilka tygodni latem | Przeobraża się w komorze w glebie |
| Chrząszcz | zima w ziemi, potem kilka tygodni wiosną | Wylatuje w maju, żeruje i rozmnaża się |
Chrabąszcz majowy larwa, czyli pędrak
Larwa chrabąszcza majowego to pędrak: grube, białe lub kremowe ciało wygięte w literę C, duża brązowa głowa z silnymi żuwaczkami i trzy pary dość długich odnóży z przodu. Tylna część odwłoka jest ciemniejsza i lekko przezroczysta. Dojrzałe pędraki mają kilka centymetrów długości.
Pędraki żywią się korzeniami: traw, zbóż, warzyw, krzewów i młodych drzew. Właśnie one, a nie dorosłe chrząszcze, są największym problemem dla ogrodników, rolników, szkółek i leśników. Z wiekiem rosną i jedzą coraz więcej, dlatego najwięcej szkód robią pędraki w drugim i trzecim roku życia.
Pędraki chrabąszcza a larwy kruszczycy złotawki
W kompostowniku łatwo trafić na bardzo podobne białe larwy. Często należą one do kruszczycy złotawki (Cetonia aurata), pięknego, metalicznie zielonego chrząszcza. Jej larwy żywią się rozkładającą się materią organiczną i są pożyteczne w kompoście, więc warto je zostawić.
| Cecha | Pędrak chrabąszcza majowego | Larwa kruszczycy złotawki |
|---|---|---|
| Głowa | duża, brązowa | wyraźnie mniejsza w stosunku do ciała |
| Odnóża | dość długie | krótkie |
| Jak się porusza | leży wygięty w literę C, pełza na boku | często pełza na grzbiecie, nogami do góry |
| Gdzie żyje | gleba pod trawnikiem, grządki, pola | kompost, próchno, rozkładające się liście |
| Pokarm | żywe korzenie | martwa materia organiczna |
Prosty test: połóż larwę na płaskiej powierzchni. Jeśli przewraca się na plecy i sunie grzbietem, to najpewniej kruszczyca. Jeśli zostaje zwinięta w literę C lub nieporadnie leży na boku, to raczej pędrak chrabąszcza lub pokrewnego gatunku.
Jak to wygląda w praktyce, pokazuje film ogrodniczy poniżej.
Pędraki w trawniku: co możesz zrobić?
Po czym poznać, że w trawniku żerują pędraki? Trawa żółknie i usycha placami, a darń daje się podnieść jak dywan, bo nie trzyma jej system korzeniowy. Często zdradzają je też ptaki, krety, a nawet dziki, które rozkopują trawnik w poszukiwaniu larw.
Kilka sposobów bez sięgania po chemię:
- Sprawdź, kogo masz w ziemi. Podnieś kawałek darni i obejrzyj larwy. Nie niszcz larw kruszczycy z kompostu.
- Zbieraj pędraki ręcznie przy przekopywaniu grządek, wertykulacji i zakładaniu trawnika.
- Wspieraj naturalnych wrogów: ptaki, jeże i ryjówki chętnie zjadają pędraki.
- Rozważ nicienie entomopatogeniczne, czyli biologiczne preparaty sprzedawane w sklepach ogrodniczych. Stosuj je zgodnie z instrukcją producenta, zwykle przy wilgotnej i ciepłej glebie.
- Dbaj o gęsty, zdrowy trawnik: regularne nawożenie i podlewanie pomagają trawie odrastać mimo strat w korzeniach.
Przy dużym zagrożeniu upraw lub szkółki warto skonsultować się z doradcą ochrony roślin.
Gdzie spotkasz chrabąszcza majowego?
Chrabąszcz majowy żyje w dużej części Europy, także w całej Polsce. Najczęściej spotkasz go na skrajach lasów, w parkach, sadach, alejach drzew i na wsi, gdzie łąki i pola sąsiadują z drzewami liściastymi. Larwy potrzebują gleby z korzeniami do jedzenia, a dorosłe chrząszcze liści do żerowania, więc najlepiej czują się tam, gdzie mają jedno i drugie.
Bardzo podobny jest chrabąszcz kasztanowiec (Melolontha hippocastani), związany bardziej z lasami i glebami piaszczystymi. Dla niewprawnego oka oba gatunki wyglądają prawie tak samo, a ich rozróżnienie wymaga przyjrzenia się szczegółom budowy odwłoka.
Guniak czerwczyk a chrabąszcz majowy
Guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale) bywa nazywany „małym chrabąszczem” i często bierze się go za chrabąszcza majowego. Różnice:
- Wielkość i kolor: guniak jest wyraźnie mniejszy i jaśniejszy, żółtobrązowy, bez czarnego przedplecza.
- Owłosienie: ma gęsto owłosione przedplecze i spód ciała.
- Termin lotu: lata w czerwcu i lipcu, w okolicy przesilenia letniego (stąd łacińska nazwa solstitiale), a nie w maju.
- Brak białych trójkątów na bokach odwłoka, typowych dla chrabąszcza majowego.
Larwy obu gatunków są do siebie podobne i jedne, i drugie żerują na korzeniach.
Czy chrabąszcz majowy gryzie?
Nie. Chrabąszcz majowy nie gryzie ludzi, nie ma żądła ani jadu. Jego żuwaczki służą do skubania liści. Jeśli weźmiesz go do ręki, poczujesz jedynie drapanie haczykowatych odnóży, którymi mocno się trzyma. Pędraki też nie są groźne dla człowieka, choć mają silne żuwaczki do gryzienia korzeni.
Chrabąszcz należy do tego samego rzędu chrząszczy co mącznik młynarek, którego larwy hoduje się na żywność. Z kuchnią ma jednak dziś niewiele wspólnego, o czym niżej.
Chrabąszcz majowy jadalny?
Według dawnych źródeł w Niemczech i Francji jeszcze na początku XX wieku jadano chrabąszcze majowe, m.in. w postaci zupy (niem. Maikäfersuppe). W latach masowych wylotów zbierano je w dużych ilościach, częściowo także na paszę dla zwierząt.
Dziś to wyłącznie ciekawostka historyczna. Chrabąszcz majowy nie jest dopuszczony jako żywność w UE, a dzikich chrząszczy nie należy jeść: mogą zawierać pestycydy z pól i sadów, pasożyty i bakterie. W Unii zatwierdzono jako nową żywność tylko cztery gatunki owadów z kontrolowanych hodowli. Opisujemy je w przewodniku jakie robaki nadają się do spożycia, a produkty z nich w dziale owady jadalne.
Jeśli masz alergię na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego, zachowaj ostrożność z każdym produktem z owadów i najpierw porozmawiaj z lekarzem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy chrabąszcz majowy gryzie?
Nie. Chrabąszcz majowy nie gryzie ludzi i nie ma żądła. Może drapać haczykowatymi odnóżami, gdy trzymasz go w dłoni, ale jest zupełnie niegroźny.
Jak długo żyje chrabąszcz majowy?
Cały rozwój trwa zwykle 3–4 lata, w chłodniejszych rejonach nawet do 5 lat. Prawie cały ten czas owad spędza w ziemi jako pędrak, a dorosły chrząszcz żyje tylko kilka tygodni.
Czy pędraki są szkodliwe?
Tak, dla roślin. Pędraki chrabąszcza majowego zjadają korzenie traw, warzyw, drzew i krzewów, więc w dużej liczbie niszczą trawniki, uprawy i młode lasy. Dla ludzi są nieszkodliwe.
Co jedzą chrabąszcze majowe?
Dorosłe chrabąszcze jedzą liście drzew liściastych, m.in. dębów, buków, klonów i drzew owocowych. Larwy żyją w glebie i żywią się korzeniami roślin.
Czy chrabąszcze majowe można jeść?
W dawnych Niemczech i Francji jadano je np. w zupie, ale dziś nie są dopuszczone jako żywność w UE. Dzikich chrząszczy nie należy jeść, bo mogą zawierać pestycydy.
