Termity: co to jest, jak wyglądają i czy występują w Polsce

Termity to owady społeczne, które żyją w wielkich koloniach i żywią się drewnem oraz martwymi roślinami. W tropikach budują kopce wyższe od człowieka, a w ciepłych krajach potrafią poważnie uszkodzić domy. Poniżej dowiesz się, co to są termity, jak wyglądają, czy występują w Polsce i jak odróżnić je od korników.

Termity: co to jest?

Termity to grupa owadów liczącą około 3000 opisanych gatunków. Przez długi czas zaliczano je do osobnego rzędu (Isoptera), ale dziś naukowcy klasyfikują je razem z karaczanami w rzędzie karaczanów (Blattodea). To ich najbliżsi krewni, choć z wyglądu trudno się tego domyślić.

Potocznie termity bywają nazywane „białymi mrówkami”, co jest mylące. Mrówki należą do błonkówek, tak jak osy i pszczoły, a podobieństwo obu grup wynika z tego, że jedne i drugie żyją w zorganizowanych koloniach. Jeśli interesuje Cię druga strona tego porównania, przeczytaj też, czy mrówki są jadalne.

Termity są owadami eusocjalnymi. Oznacza to, że w kolonii panuje podział pracy, opieka nad potomstwem jest wspólna, a rozmnaża się tylko niewielka część osobników.

Jak wyglądają termity?

To, jak wyglądają termity, zależy od kasty. Większość mieszkańców kolonii ma miękkie, jasne, często półprzezroczyste ciało długości kilku milimetrów do około centymetra. Czułki są proste i przypominają sznur paciorków, a tułów przechodzi w odwłok bez wyraźnego przewężenia.

Kasty termitów

• Królowa i król. Para założycielska kolonii. Królowa u niektórych gatunków ma ogromnie rozdęty odwłok i składa tysiące jaj. W przeciwieństwie do mrówek, król żyje z nią przez cały czas.
• Robotnice. Najliczniejsza kasta. Zdobywają pokarm, karmią resztę kolonii, budują i naprawiają gniazdo.
• Żołnierze. Mają duże, ciemniejsze głowy z silnymi żuwaczkami, a u części gatunków wydłużony „nos”, z którego wydzielają lepką substancję obronną.
• Osobniki uskrzydlone. Ciemniejsze, z dwiema parami podobnych, długich skrzydeł. Po deszczach masowo wylatują z gniazda, łączą się w pary, zrzucają skrzydła i zakładają nowe kolonie.

Jak żyje kolonia termitów

Kolonia zaczyna się od jednej pary. Po locie godowym samica i samiec zrzucają skrzydła, wspólnie wygryzają małą komorę w drewnie lub glebie i wychowują pierwsze robotnice. Potem kolonia rośnie latami. U gatunków żyjących w drewnie liczy zwykle od kilkuset do kilku tysięcy osobników, a u gatunków budujących kopce nawet miliony.

Termity rozwijają się inaczej niż mrówki. Przechodzą przeobrażenie niezupełne: z jaj wylęgają się nimfy podobne do dorosłych, które linieją i stopniowo stają się robotnicami, żołnierzami albo osobnikami płciowymi. Większość z nich nie znosi światła i suchego powietrza, dlatego prawie całe życie spędza w ukryciu, w gnieździe, w drewnie lub w tunelach z ziemi.

Termity: co jedzą?

Podstawą diety termitów jest celuloza: drewno, martwe gałęzie, liście, trawa, a także papier czy karton. Same nie potrafiłyby jej strawić. Pomagają im w tym mikroorganizmy żyjące w jelitach, które rozkładają celulozę na związki możliwe do przyswojenia.

Niektóre gatunki poszły o krok dalej i „uprawiają” grzyby. Przynoszą do gniazda przeżute resztki roślin, na których rośnie grzyb, a potem zjadają jego część razem z rozłożonym materiałem. W przyrodzie termity pełnią bardzo ważną rolę: przyspieszają rozkład martwego drewna i spulchniają glebę. Na sawannach i w lasach tropikalnych przypominają pod tym względem dżdżownice z naszych ogrodów. Ich korytarze ułatwiają wsiąkanie wody, a ziemia z kopców jest często bogatsza w składniki odżywcze niż gleba wokół.

Termity same są też pokarmem dla wielu zwierząt: mrówników, łuskowców, mrówkojadów, ptaków, gadów i szympansów, które wyławiają je z kopców za pomocą patyczków.

Termity w Polsce: czy tu występują?

Krótka odpowiedź na pytanie, czy w Polsce są termity: na wolności nie. W Polsce nie ma rodzimych gatunków termitów żyjących na zewnątrz, bo nasz klimat jest dla nich za zimny. Termity są poważnym szkodnikiem w krajach tropikalnych i subtropikalnych, a w Europie przede wszystkim na południu kontynentu.

Nie oznacza to, że ich pojawienie się jest zupełnie niemożliwe. W Europie zdarzają się zawleczone populacje w ogrzewanych budynkach, np. razem z drewnem lub roślinami z ciepłych krajów. To jednak rzadkie przypadki.

Zupełnie inaczej jest na południu kontynentu. W krajach śródziemnomorskich, m.in. we Francji, Hiszpanii, Portugalii i we Włoszech, termity żyją na wolności i zdarza się, że niszczą drewniane elementy starych budynków. Jeśli kupujesz używane meble lub drewno z takich regionów, warto je dokładnie obejrzeć przed przywiezieniem do domu.

Termity w domu: co to najpewniej jest?

Jeśli w polskim domu widzisz zniszczone drewno, trociny albo uskrzydlone owady, najczęściej nie są to termity. Zwykle to jeden z trzech sprawców:

• Kołatek domowy. Chrząszcz, którego larwy drążą meble, podłogi i belki. Znak rozpoznawczy: drobne, okrągłe otworki (około 1–2 mm) i sypiąca się z nich drobna mączka drzewna.
• Spuszczel pospolity. Większy chrząszcz atakujący głównie drewno iglaste w więźbach dachowych. Zostawia owalne otwory o średnicy kilku milimetrów, a larwy bywa słychać jako ciche chrobotanie.
• Mrówki. Niektóre gatunki, np. gmachówki, drążą korytarze w zawilgoconym drewnie. Wiosną wylatują z nich uskrzydlone osobniki, które łatwo pomylić z termitami.

Co możesz zrobić samodzielnie:

1. Sprawdź, gdzie dokładnie są ślady: meble, podłoga, belki dachowe, parapety.
2. Zrób zdjęcia otworów, mączki drzewnej i owadów, najlepiej obok miarki.
3. Jeśli znajdziesz martwy owad, zachowaj go w szczelnym pojemniku do identyfikacji.
4. Skontaktuj się z firmą zajmującą się ochroną drewna lub zwalczaniem szkodników. Specjalista rozpozna gatunek i dobierze właściwą metodę, a w przypadku konstrukcji nośnych oceni też ich stan.

Nie stosuj na własną rękę preparatów „na oko”. Źle dobrany środek nie rozwiąże problemu, a może zaszkodzić domownikom i zwierzętom.

Termity a korniki: czym się różnią?

W potocznej mowie „kornikami” nazywamy wszystkie owady niszczące drewno. W rzeczywistości korniki (Scolytinae) to chrząszcze żyjące pod korą drzew, a w domach zwykle chodzi o larwy innych chrząszczy, np. kołatków. Termity to zupełnie inna grupa.

Cecha	Termity	Korniki i inne chrząszcze drewnojady
Grupa	owady społeczne, spokrewnione z karaczanami	chrząszcze, żyją pojedynczo
Gdzie żyją	tropiki, subtropiki, południe Europy	lasy (pod korą), w domach drewno konstrukcyjne i meble
Jak niszczą drewno	wyjadają je od środka wzdłuż słojów, zostawiając cienką skorupę	larwy drążą chodniki, dorosłe wygryzają się na zewnątrz
Ślady	błotne tunele na ścianach, pusty dźwięk przy stukaniu, zrzucone skrzydła	okrągłe lub owalne otwory wylotowe, mączka drzewna
Czy w Polsce	nie występują na wolności	tak, są pospolite

Kopce termitów

Najbardziej znanym dziełem termitów są kopce, czyli termitiery. Budują je gatunki żyjące w Afryce, Ameryce Południowej i Australii, z ziemi, śliny i odchodów. Kopce mogą mieć kilka metrów wysokości, a w środku kryją sieć korytarzy i kanałów wentylacyjnych, które pomagają utrzymać stałą temperaturę i wilgotność.

Szczególnie ciekawe są kopce termitów magnetycznych w północnej Australii, widoczne na zdjęciu na górze strony. Są płaskie jak nagrobki i ustawione wzdłuż osi północ–południe. Dzięki temu w południe słońce grzeje tylko ich wąską krawędź, a szerokie boki nagrzewają się rano i wieczorem, gdy jest chłodniej. Z daleka wyglądają, jakby ktoś ustawił je według kompasu.

Kopiec nie jest jedynym typem gniazda. Wiele gatunków żyje wyłącznie pod ziemią albo wewnątrz drewna, a niektóre budują kuliste gniazda na pniach i gałęziach drzew. Wielkie termitiery to domena gatunków z gorących, otwartych krajobrazów, gdzie gruba ściana z ziemi chroni kolonię przed upałem, suszą i drapieżnikami. Opuszczone kopce w Afryce służą później za schronienie innym zwierzętom, np. jaszczurkom, wężom czy małym ssakom.

W filmie poniżej zobaczysz australijskie termitiery z bliska.

Australijskie Termitiery (Wojciech Kossowski)

Termity jadalne w Afryce

W wielu regionach Afryki, np. w Kenii, Ugandzie czy Zambii, uskrzydlone termity są tradycyjnym, sezonowym przysmakiem. Zbiera się je po pierwszych deszczach, gdy masowo wylatują z gniazd, a potem je się na surowo, praży lub smaży. Są bogate w tłuszcz, więc po uprażeniu mają wyraźny, orzechowy smak. Więcej przykładów takich tradycji znajdziesz w tekście o tym, gdzie na świecie spożywa się robaki.

Trzeba jednak jasno powiedzieć: termity nie są dopuszczone jako żywność w Unii Europejskiej. Owady w UE to tzw. nowa żywność i zgodę mają obecnie tylko cztery gatunki: mącznik młynarek, szarańcza wędrowna, świerszcz domowy i pleśniakowiec lśniący. Jeśli chcesz wiedzieć, które owady można legalnie jeść w Polsce, sprawdź przewodnik jakie robaki nadają się do spożycia oraz naszą stronę o tym, czym są owady jadalne. Osoby uczulone na skorupiaki, mięczaki lub roztocza kurzu domowego mogą reagować na owady, dlatego przy alergii warto najpierw skonsultować się z lekarzem.