Pszczoła miodna: jak żyje rodzina pszczela i ciekawostki o pszczołach

Pszczoła miodna to najlepiej znany owad na świecie i jedno z najważniejszych zwierząt dla rolnictwa. W tym tekście wyjaśniamy, jak wygląda pszczoła, jak żyje rodzina pszczela, jak dzielą się pracą królowa, robotnice i trutnie, dlaczego pszczoła ginie po użądleniu, czym różni się od osy i trzmiela i czy czerw pszczeli jest jadalny.

Pszczoła: co to za owad?

Pszczoła miodna (Apis mellifera) należy do rzędu błonkówek, tak jak osy, szerszenie i mrówki. Na świecie żyje około 20 tys. gatunków pszczół, a w Polsce kilkaset, ale większość z nich to pszczoły samotnice, które nie tworzą rodzin i nie produkują miodu. Gdy mówimy „pszczoła”, zwykle mamy na myśli właśnie pszczołę miodną, hodowaną przez pszczelarzy od tysięcy lat.

Jak wygląda pszczoła miodna?

• Długość robotnicy to około 1,2–1,5 cm. Królowa jest wyraźnie dłuższa, a trutnie bardziej krępe i mają ogromne oczy.
• Brązowo-złote ubarwienie z ciemnymi pasami na odwłoku.
• Gęste włoski na całym ciele, do których przykleja się pyłek.
• Koszyczki pyłkowe na tylnych nogach, czyli wgłębienia, w których pszczoła przenosi grudki pyłku do ula.
• Długi języczek do pobierania nektaru z kwiatów.
• Żądło na końcu odwłoka, tylko u samic: robotnic i królowej.

Jak żyje rodzina pszczela?

Pszczoły miodne żyją w rodzinach, które latem liczą kilkadziesiąt tysięcy osobników. Każda rodzina ma trzy rodzaje pszczół:

Kto?	Ile?	Zadanie
Królowa (matka)	jedna	składa jaja, latem nawet ponad tysiąc dziennie
Robotnice	dziesiątki tysięcy	wszystkie prace w ulu i zbieranie pożywienia
Trutnie	setki do kilku tysięcy	zapładniają młode królowe z innych rodzin

Robotnice dzielą się pracą zależnie od wieku. Młode sprzątają komórki, karmią larwy, budują plastry z wosku i pilnują wejścia do ula. Starsze stają się zbieraczkami: przynoszą nektar, pyłek, wodę i kit pszczeli. Zbieraczki informują inne pszczoły o położeniu kwiatów za pomocą słynnego „tańca pszczół”, w którym kierunek i czas trwania ruchów oznaczają kierunek i odległość od pożywienia.

Larwy pszczół rozwijają się w woskowych komórkach plastra. Pszczelarze nazywają je czerwiem. Z jaj zapłodnionych wylęgają się samice (robotnice albo, przy specjalnym karmieniu mleczkiem pszczelim, królowe), a z niezapłodnionych trutnie.

Ile żyje pszczoła?

Długość życia zależy od roli i pory roku. Robotnica urodzona w sezonie żyje zwykle 5–6 tygodni, bo intensywna praca zbieraczki szybko ją wyczerpuje. Robotnice, które wychodzą z komórek jesienią, żyją kilka miesięcy i przezimowują w ulu, grzejąc się w kłębie. Królowa żyje kilka lat. Trutnie żyją do końca lata, gdy robotnice wyrzucają je z ula przed zimą.

Dlaczego pszczoła umiera po użądleniu?

Żądło robotnicy ma drobne zadziory. Gdy pszczoła użądli człowieka lub innego ssaka, żądło klinuje się w elastycznej skórze i pszczoła nie może go wyciągnąć. Odrywa się wtedy razem z gruczołem jadowym i częścią odwłoka, co powoduje śmierć owada. Gruczoł jadowy dalej pompuje jad, dlatego żądło warto szybko usunąć, zeskrobując je paznokciem lub kartą.

Królowa ma żądło bez zadziorów i używa go głównie przeciwko rywalkom. Osy i szerszenie mogą żądlić wielokrotnie.

Dla większości osób użądlenie pszczoły jest bolesne, ale niegroźne. U osób uczulonych na jad może jednak wywołać ciężką reakcję alergiczną. Duszność, obrzęk twarzy lub gardła, zawroty głowy czy pokrzywka na całym ciele po użądleniu to sygnał do natychmiastowego wezwania pomocy.

Pszczoła, osa czy trzmiel?

Cecha	Pszczoła miodna	Osa	Trzmiel
Wygląd	brązowo-złota, owłosiona	żółto-czarna, gładka, z „talią”	duży, puszysty, w pasy
Pożywienie	nektar i pyłek	owady, słodycze, mięso	nektar i pyłek
Czy żądli wielokrotnie?	nie (robotnica ginie)	tak	tak, ale rzadko żądli
Czy robi miód?	tak, w dużych ilościach	nie	tylko niewielkie zapasy

Dlaczego pszczoły są ważne?

Pszczoły i inne owady zapylające są niezbędne dla wielu upraw: drzew owocowych, rzepaku, gryki, truskawek czy borówek. Bez nich plony wielu roślin byłyby znacznie mniejsze, a owoce gorszej jakości. Pszczoła miodna daje ludziom też miód, wosk, pyłek, propolis i mleczko pszczele.

Pszczołom szkodzą m.in. pasożytnicze roztocze Varroa, choroby, niektóre środki ochrony roślin i brak kwitnących roślin w krajobrazie. W ogrodzie możesz im pomóc, sadząc rośliny miododajne kwitnące od wiosny do jesieni i rezygnując z oprysków w czasie kwitnienia.

Czy czerw pszczeli się je?

W wielu kulturach tak. Czerw pszczeli, czyli larwy i poczwarki pszczół, jest tradycyjnym pożywieniem w niektórych regionach Azji i Afryki. Ma delikatny, lekko orzechowy, maślany smak. W Tajlandii i innych krajach Azji Południowo-Wschodniej je się czerw pszczół i os z dzikich gniazd, a w Japonii larwy os są składnikiem regionalnych potraw. Pszczelarze w Europie usuwają z uli czerw trutowy, m.in. w walce z warrozą, co budzi zainteresowanie naukowców jako potencjalne źródło białka.

W UE czerw pszczeli nie należy do czterech owadów dopuszczonych jako nowa żywność. Są nimi mącznik młynarek, świerszcz domowy, szarańcza wędrowna i pleśniakowiec lśniący, opisane na stronie owady jadalne. Więcej o jedzeniu owadów w różnych kulturach przeczytasz w tekście entomofagia.

Podsumowanie

Pszczoła miodna to błonkówka żyjąca w rodzinach liczących kilkadziesiąt tysięcy osobników, z jedną królową, robotnicami i trutniami. Robotnice dzielą się pracą według wieku i giną po użądleniu ssaka, bo ich żądło ma zadziory. Pszczoły zapylają wiele upraw i dają nam miód, a ich czerw jest w niektórych krajach tradycyjnym pożywieniem.