Ważka: jak wygląda, jak poluje i czy gryzie

Ważki to mistrzowie powietrza: potrafią zawisnąć w miejscu, lecieć do tyłu i złapać komara w locie. W tym przewodniku wyjaśniamy, jak wygląda ważka, jak żyje jej larwa w wodzie, jak poluje, czy gryzie, jakie ważki spotkamy w Polsce i gdzie na świecie ważki trafiają na talerz.

Ważka: co to za owad?

Ważki (Odonata) to rząd owadów o bardzo długiej historii. Ich przodkowie latali już ponad 300 mln lat temu, a w karbonie żyły olbrzymie, podobne do ważek owady z rodzaju Meganeura o rozpiętości skrzydeł około 70 cm. Dzisiejsze ważki są mniejsze, ale nadal należą do największych latających owadów.

Na świecie opisano ponad 6 tys. gatunków ważek, a w Polsce żyje ich około 70. Dzielą się na dwie grupy:

• Ważki równoskrzydłe, czyli łątki i świtezianki: drobne, smukłe, z czterema podobnymi skrzydłami, które w spoczynku składają wzdłuż ciała.
• Ważki różnoskrzydłe, np. żagnice, szablaki i husarze: większe i masywniejsze, z szerszymi tylnymi skrzydłami, które w spoczynku trzymają rozpostarte.

Jak wygląda ważka?

• Ogromne oczy złożone, które u ważek różnoskrzydłych zajmują prawie całą głowę i dają widzenie niemal dookoła.
• Dwie pary długich, przezroczystych skrzydeł z gęstym użyłkowaniem, poruszanych niezależnie od siebie.
• Długi, smukły odwłok, często jaskrawo ubarwiony: niebieski, zielony, czerwony lub żółty z czarnym wzorem.
• Krótkie czułki w kształcie szczecinek, prawie niewidoczne.
• Nogi przystosowane do chwytania ofiar w locie i siadania, a nie do chodzenia.

Duże polskie ważki, takie jak żagnica sina, mają około 7 cm długości i ponad 10 cm rozpiętości skrzydeł.

Larwa ważki: drapieżnik pod wodą

Większość życia ważka spędza w wodzie, jako larwa. Samica składa jaja do wody albo do tkanek roślin wodnych. Wylęgłe larwy żyją w stawach, jeziorach, rowach i rzekach od kilku miesięcy u małych gatunków do kilku lat u dużych żagnic.

Larwa ważki to sprawny drapieżnik. Ma wysuwaną, chwytną dolną wargę, nazywaną maską, którą w ułamku sekundy wyrzuca do przodu, żeby złapać ofiarę: larwy owadów, kijanki, a duże larwy nawet małe rybki. Larwy ważek różnoskrzydłych oddychają skrzelami ukrytymi w jelicie i potrafią szybko przemieszczać się „odrzutem”, wypychając wodę z końca odwłoka.

Gdy larwa jest gotowa do przeobrażenia, wychodzi z wody na łodygę rośliny. Jej skórka pęka na grzbiecie i wydostaje się z niej dorosła ważka. Pustą wylinkę, która wygląda jak przezroczysty duch larwy, często można znaleźć na trzcinach nad stawem. Ważki przechodzą przeobrażenie niezupełne, bez stadium poczwarki.

Jak poluje ważka?

Dorosłe ważki polują w locie na komary, muchy, meszki, ćmy i inne owady. Należą do najskuteczniejszych drapieżników w świecie owadów: potrafią przewidzieć tor lotu ofiary i przechwycić ją, zamiast gonić. Każdą parę skrzydeł poruszają niezależnie, dzięki czemu mogą zawisać w powietrzu, gwałtownie skręcać, a nawet lecieć do tyłu. Duże ważki osiągają w locie prędkość kilkudziesięciu kilometrów na godzinę.

Niektóre gatunki, np. żagnice, patrolują stałe trasy nad wodą lub skrajem lasu. Inne, np. szablaki, siadają na wystającej gałązce i startują z niej do każdej przelatującej ofiary.

Czy ważka gryzie lub żądli?

Ważka nie ma żądła i nie jest groźna dla ludzi. Długi odwłok, który wygląda groźnie, służy samicom do składania jaj, a nie do kłucia. Duża ważka złapana w palce może uszczypnąć żuwaczkami, ale nie przebije skóry w groźny sposób i nie ma jadu.

Ważki są dla nas pożyteczne: jedna ważka zjada w ciągu dnia wiele komarów i much, a ich larwy ograniczają liczbę larw komarów w wodzie.

Ważki w Polsce

W Polsce najłatwiej spotkać ważki od maja do września nad stawami, jeziorami, torfowiskami i wolno płynącymi rzekami. Do najczęstszych należą:

• Żagnica sina (Aeshna cyanea), duża, zielono-niebieska, często zaglądająca do ogrodów z oczkiem wodnym.
• Szablak z rodzaju Sympetrum, mała, czerwona lub żółtawa ważka latająca jeszcze późną jesienią.
• Ważka płaskobrzucha (Libellula depressa), z szerokim, spłaszczonym, niebieskim (u samców) odwłokiem.
• Łątka dzieweczka (Coenagrion puella), drobna, niebiesko-czarna ważka równoskrzydła.
• Świtezianki (Calopteryx), z metalicznie niebiesko-zielonym ciałem i ciemnymi skrzydłami, nad czystymi rzekami.

Część polskich ważek jest rzadka i objęta ochroną gatunkową, zwłaszcza gatunki związane z torfowiskami i czystymi rzekami. Nie należy ich łapać ani przetrzymywać. Najlepiej obserwować je z bliska przez lornetkę lub fotografować.

Czy ważki się je?

W niektórych częściach Azji tak. Na Bali i innych wyspach Indonezji dzieci tradycyjnie łapią ważki na długie tyczki z lepkim sokiem drzewa chlebowca na końcu, a złowione owady przyrządza się jako przekąskę. Ważki i ich larwy bywają też jedzone w niektórych regionach Chin, Tajlandii i Laosu. W Europie nie ma takiej tradycji.

W UE ważki nie są dopuszczone jako żywność, a dzikich owadów i tak nie warto jeść ze względu na pasożyty i zanieczyszczenia. Owady, które można legalnie kupić do jedzenia, opisujemy na stronie owady jadalne, a tradycje jedzenia owadów na świecie w tekście gdzie na świecie je się robaki.

Podsumowanie

Ważki to starożytna grupa owadów i jedni z najlepszych lotników w przyrodzie. Większość życia spędzają jako drapieżne larwy w wodzie, a dorosłe ważki polują w locie na komary i muchy. Nie gryzą groźnie i nie żądlą. W Polsce żyje około 70 gatunków, a część z nich jest chroniona.