Modliszka: jak wygląda, czy żyje w Polsce i czy jest pod ochroną

Modliszka to jeden z najbardziej charakterystycznych owadów: z „modlitewnie” złożonymi przednimi nogami, trójkątną głową i spojrzeniem, które zdaje się śledzić każdy ruch. W tym tekście wyjaśniamy, jak wygląda modliszka zwyczajna, gdzie żyje w Polsce, czym się żywi, czy gryzie, czy samica rzeczywiście zjada samca i dlaczego jest pod ochroną.

Modliszka: co to za owad?

Modliszki (Mantodea) to rząd drapieżnych owadów obejmujący ponad 2 tys. gatunków, w większości tropikalnych. W Polsce żyje tylko jeden gatunek: modliszka zwyczajna (Mantis religiosa). Jej nazwa łacińska i polska nawiązują do ułożenia przednich nóg, które w spoczynku wyglądają jak dłonie złożone do modlitwy.

Najbliższymi krewnymi modliszek nie są koniki polne, jak wielu osobom się wydaje, tylko karaczany i termity. O tych grupach piszemy w tekstach karaluch i termity.

Jak wygląda modliszka zwyczajna?

• Długość: samice mają zwykle 6–7,5 cm, samce są wyraźnie mniejsze i smuklejsze.
• Kolor: zielony albo brązowy, zależnie od osobnika i otoczenia. Oba warianty występują w tej samej populacji.
• Przednie nogi chwytne z rzędami kolców, które działają jak pułapka zatrzaskowa.
• Ruchoma, trójkątna głowa z dużymi oczami złożonymi. Modliszka potrafi obrócić głowę w bok i „spojrzeć przez ramię”, co wśród owadów jest rzadkością.
• Ciemna plamka z jasnym środkiem po wewnętrznej stronie nasady przednich nóg, pomocna przy rozpoznawaniu gatunku.
• Skrzydła: oba płcie je mają, ale latają głównie lżejsze samce.

Gdzie żyje modliszka w Polsce?

Modliszka zwyczajna to gatunek ciepłolubny. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu w Polsce znano ją tylko z nielicznych, nasłonecznionych stanowisk na południu i wschodzie kraju, gdzie żyła na kserotermicznych murawach. W ostatnich dekadach, wraz z ocieplaniem się klimatu, modliszka wyraźnie rozszerza zasięg na północ i zachód. Przyrodnicy notują ją dziś w wielu regionach, m.in. w okolicach Łodzi, na Dolnym Śląsku, a nawet na Półwyspie Helskim.

Najchętniej wybiera suche, słoneczne miejsca z wysoką trawą: nieużytki, przydroża, skraje lasów, nasypy kolejowe i ogrody. Dorosłe modliszki można spotkać najczęściej od sierpnia do października.

Czym żywi się modliszka?

Modliszka to drapieżnik, który poluje z zasadzki. Siedzi nieruchomo wśród roślin, a gdy ofiara podejdzie wystarczająco blisko, w ułamku sekundy wyrzuca przednie nogi i chwyta ją kolcami. Zjada głównie owady: muchy, motyle, koniki polne, świerszcze i pasikoniki. Duże samice radzą sobie nawet z dużymi owadami, np. z cykadami, a inne modliszki też traktują jak potencjalną zdobycz.

Dla ogrodnika modliszka jest sprzymierzeńcem, choć nie wybiera ofiar: zjada zarówno szkodniki, jak i pożyteczne owady, np. pszczoły.

Czy samica modliszki zjada samca?

To najsłynniejsza ciekawostka o modliszkach, ale w uproszczonej wersji. Samica rzeczywiście czasem zjada samca podczas godów lub po nich, nierzadko zaczynając od głowy. Nie dzieje się to jednak za każdym razem. Badacze zauważyli, że kanibalizm jest częstszy w hodowlach, gdzie samice bywają głodne, a samce nie mają jak uciec, niż w naturze. Głodna samica częściej atakuje, a samce podchodzą do niej ostrożnie i powoli.

Cykl życia modliszki

Modliszka przechodzi przeobrażenie niezupełne: jajo, larwa i postać dorosła.

1. Jesienią zapłodniona samica składa jaja w pienistej wydzielinie, która twardnieje w kokon jajowy (ootekę) przyczepiony do łodygi, gałązki lub kamienia.
2. Kokon zimuje i chroni jaja przed mrozem.
3. Wiosną lub na początku lata wylęgają się z niego dziesiątki małych larw, które wyglądają jak miniatury dorosłych, tylko bez skrzydeł.
4. Larwy kilkakrotnie linieją i pod koniec lata osiągają dojrzałość.
5. Dorosłe modliszki giną wraz z nadejściem chłodów, więc żyją zwykle jeden sezon.

Czy modliszka gryzie? Czy jest groźna?

Modliszka nie jest groźna dla ludzi. Nie ma jadu ani żądła. Jeśli weźmie się ją do ręki, może uszczypnąć kolcami przednich nóg albo lekko ugryźć, co bywa nieprzyjemne, ale nie jest niebezpieczne. Zaniepokojona modliszka przyjmuje czasem pozycję obronną: rozkłada skrzydła, unosi przednie nogi i pokazuje ciemne plamki, żeby wydać się większa.

Czy modliszka jest pod ochroną?

Tak. Modliszka zwyczajna jest w Polsce gatunkiem chronionym od lat 80. XX wieku. Oznacza to, że nie wolno jej łapać, przetrzymywać, przenosić ani zabijać, a także niszczyć jej kokonów jajowych. Jeśli spotkasz modliszkę, możesz ją obserwować i fotografować, ale zostaw ją na miejscu. Informacje o nowych stanowiskach chętnie zbierają przyrodnicy i lokalne organizacje ochrony przyrody.

Modliszki trzymane w domach jako zwierzęta terrarystyczne to zwykle gatunki tropikalne, pochodzące z legalnych hodowli, a nie modliszki zwyczajne z polskich łąk.

Czy modliszki się je?

Modliszki nie należą do popularnych owadów jadalnych. W niektórych częściach Azji bywają jedzone, a ich kokony jajowe od wieków wykorzystuje tradycyjna medycyna chińska. W Europie modliszek się nie je, a w Polsce gatunek jest chroniony.

W UE jako żywność dopuszczono tylko cztery gatunki owadów: mącznika młynarka, świerszcza domowego, szarańczę wędrowną i pleśniakowca lśniącego. Opisujemy je na stronie owady jadalne, a o tym, które owady je się w różnych częściach świata, w tekście entomofagia.

Podsumowanie

Modliszka zwyczajna to jedyny przedstawiciel modliszek w Polsce: drapieżny owad o chwytnych przednich nogach i ruchomej głowie. Dawniej rzadka, dziś rozprzestrzenia się na północ wraz z ocieplaniem się klimatu. Nie jest groźna dla ludzi, a samica nie zawsze zjada samca. Modliszka jest w Polsce pod ochroną, więc najlepiej podziwiać ją w naturze.