Nowa żywność (novel food): co to jest, przykłady i jak działa zgoda UE

Nowa żywność, po angielsku novel food, to w prawie unijnym żywność, której nie jedzono w Unii Europejskiej w znaczącym stopniu przed 15 maja 1997 r. Taki produkt może trafić do sklepów dopiero po ocenie bezpieczeństwa i zgodzie Komisji Europejskiej. Właśnie dlatego owady jadalne, nasiona chia czy białko z rzepaku przeszły w UE długą procedurę, zanim można je było legalnie sprzedawać. Poniżej wyjaśniamy definicję, przepisy, przebieg procedury i najważniejsze przykłady.

Nowa żywność: definicja

Zasady opisuje rozporządzenie (UE) 2015/2283 w sprawie nowej żywności, stosowane od 1 stycznia 2018 r. Zastąpiło ono starsze rozporządzenie (WE) nr 258/97, z którego pochodzi data graniczna: 15 maja 1997 r. to dzień, w którym zaczęło obowiązywać pierwsze unijne prawo o nowej żywności.

Żywność jest „nowa”, jeśli przed tą datą nie była w UE spożywana w znaczącym stopniu i należy do co najmniej jednej z kategorii wymienionych w rozporządzeniu. Najważniejsze z nich to:

• żywność o nowej lub celowo zmodyfikowanej strukturze molekularnej,
• żywność z mikroorganizmów, grzybów lub alg, np. olej z mikroalg,
• żywność z roślin lub ich części, których wcześniej w UE nie jedzono, np. nasiona chia,
• żywność ze zwierząt lub ich części, w tym całe owady i ich części,
• żywność z hodowli komórkowych lub tkankowych, czyli m.in. mięso z hodowli komórkowej,
• żywność wytworzona nową technologią, która istotnie zmienia jej skład lub wartość odżywczą,
• nanomateriały wytworzone celowo,
• witaminy, składniki mineralne i inne substancje z nowych źródeł lub nowymi metodami.

Ważne: „nowa” nie znaczy „nieznana światu”. Owady od tysięcy lat je się w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, co opisujemy w tekście o entomofagii. Dla prawa UE liczy się tylko to, czy przed 1997 r. jedzono je w Unii.

Nowej żywności nie należy mylić z żywnością GMO, którą reguluje osobne prawo, ani z dodatkami do żywności z numerem E, np. barwnikami, które mają własną procedurę dopuszczenia.

Jak wygląda zgoda na nową żywność?

Od 2018 r. procedura jest scentralizowana i wspólna dla całej UE. Wygląda tak:

1. Wniosek. Firma składa wniosek do Komisji Europejskiej przez elektroniczny system. Dołącza opis produktu, sposób produkcji, skład, proponowane zastosowania i badania bezpieczeństwa.
2. Ocena EFSA. Jeśli wniosek jest kompletny, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ocenia ryzyko: skład, zanieczyszczenia, mikrobiologię, wartość odżywczą, toksyczność i alergenność. Na opinię ma co do zasady 9 miesięcy, ale zegar zatrzymuje się, gdy EFSA prosi o dodatkowe dane. W praktyce od wniosku do zgody mijają często 2–3 lata.
3. Projekt zezwolenia. Po pozytywnej opinii Komisja w ciągu 7 miesięcy przedstawia projekt rozporządzenia wykonawczego.
4. Głosowanie państw członkowskich w Stałym Komitecie ds. Roślin, Zwierząt, Żywności i Pasz.
5. Publikacja i wpis do wykazu. Zezwolenie jest publikowane w Dzienniku Urzędowym UE, a produkt trafia do unijnego wykazu nowej żywności.

Każde zezwolenie dokładnie opisuje produkt: jego specyfikację, kategorie żywności, w których wolno go stosować, maksymalne ilości oraz dodatkowe wymagania dotyczące oznakowania, np. ostrzeżenie dla alergików.

Unijny wykaz nowej żywności

Wszystkie zatwierdzone produkty znajdują się w unijnym wykazie nowej żywności, który stanowi załącznik do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2017/2470. Wykaz jest regularnie zmieniany, bo każde nowe zezwolenie lub rozszerzenie zastosowań go aktualizuje. To jedyne prawnie wiążące źródło informacji o tym, co jest dopuszczone.

Ochrona danych: 5 lat wyłączności

Jeśli zgoda opiera się na nowych, zastrzeżonych badaniach wnioskodawcy, przez 5 lat tylko ta firma może sprzedawać produkt, chyba że inna firma uzyska własne zezwolenie bez korzystania z tych danych. Dlatego przy owadach widać kilka osobnych zezwoleń na ten sam gatunek, wydanych różnym firmom.

Katalog nowej żywności i konsultacja statusu

Obok wiążącego wykazu Komisja prowadzi katalog nowej żywności (Novel Food Catalogue). To niewiążąca lista roślin, zwierząt i substancji ze wskazówką, czy dany produkt państwa członkowskie uważają za nowy. Jeśli firma nie ma pewności, czy jej produkt jest nową żywnością, może zapytać o to organ krajowy w ramach procedury konsultacji statusu, opisanej w rozporządzeniu wykonawczym (UE) 2018/456. W Polsce takim organem jest Główny Inspektor Sanitarny (GIS).

Żywność tradycyjna z krajów trzecich

Dla żywności, którą poza UE je się bezpiecznie od co najmniej 25 lat, istnieje uproszczona ścieżka: zgłoszenie żywności tradycyjnej z państwa trzeciego. Jeśli ani państwa członkowskie, ani EFSA nie zgłoszą uzasadnionych zastrzeżeń dotyczących bezpieczeństwa w ciągu 4 miesięcy, produkt trafia do wykazu. Z tej ścieżki skorzystały głównie owoce, nasiona i rośliny egzotyczne. Wnioski o owady przechodziły zwykle pełną procedurę.

Nowa żywność: przykłady

Unijny wykaz liczy kilkaset pozycji. Wiele z nich to substancje znane głównie producentom, ale sporo spotkasz w zwykłych sklepach:

Przykład	Co to jest	Uwagi
Nasiona chia (Salvia hispanica)	nasiona rośliny z Ameryki Środkowej	jedno z pierwszych głośnych zezwoleń, z limitami w pieczywie i innych produktach
Sok z noni	sok z owocu Morinda citrifolia	zatwierdzony jeszcze w czasach starego rozporządzenia
Miąższ owocu baobabu	suszony miąższ owocu Adansonia digitata	stosowany w batonach i napojach
Olej z mikroalg Schizochytrium	źródło kwasu DHA	w suplementach i żywności dla niemowląt
Białko z rzepaku	koncentrat białka z nasion rzepaku	roślinne źródło białka
Witamina D2 z grzybów	grzyby poddane działaniu światła UV	podwyższona zawartość witaminy D
Owady jadalne	m.in. mącznik, świerszcz, szarańcza	opisujemy je niżej

Niektóre produkty mają status nowej żywności, ale nie mają zezwolenia. Najbardziej znanym przykładem jest CBD (kannabidiol) jako składnik żywności i suplementów. EFSA wstrzymała w 2022 r. ocenę wniosków z powodu luk w danych, a w 2025 r. zaproponowała tymczasowy bezpieczny poziom spożycia na poziomie około 2 mg dziennie dla dorosłego. Opinia EFSA nie jest jednak zgodą: dopóki Komisja nie wpisze konkretnego produktu do wykazu, jego sprzedaż jako żywności pozostaje nielegalna. Podobnie jest z mięsem z hodowli komórkowej. Pierwsze wnioski, m.in. o hodowane komórki kaczki i tłuszcz wołowy z hodowli, złożono w latach 2024–2025, ale ich ocena wciąż trwa.

Owady jako nowa żywność

Owady są w UE najbardziej znanym przykładem nowej żywności. Wcześniej część państw członkowskich tolerowała je na podstawie przepisów przejściowych, ale od 2018 r. każdy gatunek i każda forma produktu potrzebuje zezwolenia. Obecnie dopuszczone są cztery gatunki:

Owad	Formy produktu	Zezwolenia (rozporządzenia wykonawcze)
Mącznik młynarek, larwy (Tenebrio molitor)	suszony, mrożony, w proszku, proszek po naświetlaniu UV	(UE) 2021/882, (UE) 2022/169, (UE) 2025/89
Szarańcza wędrowna (Locusta migratoria)	mrożona, suszona, w proszku	(UE) 2021/1975
Świerszcz domowy (Acheta domesticus)	mrożony, suszony, w proszku, proszek częściowo odtłuszczony	(UE) 2022/188, (UE) 2023/5
Pleśniakowiec lśniący, larwy (Alphitobius diaperinus)	mrożone, pasta, suszone, w proszku	(UE) 2023/58

Najnowsze zezwolenie, rozporządzenie (UE) 2025/89, dotyczy proszku z całych larw mącznika poddanego działaniu promieniowania UV, które podnosi zawartość witaminy D. Według Komisji EFSA ocenia kolejne wnioski dotyczące owadów. Gatunki, które nie mają zezwolenia, takie jak jadalne pająki czy skorpiony, nie mogą być w UE sprzedawane jako żywność, nawet jeśli w Azji to popularna przekąska.

Wszystkie zezwolenia na owady wymagają ostrzeżenia, że produkt może wywołać reakcję alergiczną u osób uczulonych na skorupiaki, mięczaki i roztocza kurzu domowego. Jak takie produkty są oznaczane na etykiecie i skąd wzięły się plotki o „owadach w chlebie”, wyjaśniamy w tekście mąka ze świerszczy w jakich produktach. Przegląd wszystkich dopuszczonych gatunków i ich form znajdziesz na stronie owady jadalne, a dane o rynku w zestawieniu owady jadalne w liczbach.

Nieautoryzowana nowa żywność

Produkt, który jest nową żywnością, ale nie ma zezwolenia, to nieautoryzowana nowa żywność. Nie wolno go sprzedawać jako żywności ani suplementu diety, także przez internet. W praktyce dotyczy to najczęściej:

• suplementów z egzotycznymi roślinami lub ekstraktami, których nie ma w wykazie,
• produktów z CBD i innymi kannabinoidami,
• egzotycznych owadów i innych stawonogów importowanych spoza UE,
• składników wytwarzanych nowymi metodami bez wymaganej zgody.

Wykryte produkty są wycofywane, a informacja trafia do unijnego systemu wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności i paszach (RASFF). W Polsce kontrolę prowadzi Państwowa Inspekcja Sanitarna.

Jak sprawdzić, czy produkt jest dopuszczony?

1. Przeczytaj skład. Nowa żywność musi być w nim nazwana tak, jak w zezwoleniu, np. „proszek z częściowo odtłuszczonego świerszcza domowego (Acheta domesticus)”.
2. Szukaj dodatkowych oznaczeń, jeśli zezwolenie ich wymaga, np. ostrzeżenia dla alergików przy owadach.
3. Sprawdź unijny wykaz nowej żywności na stronie Komisji Europejskiej, jeśli trafisz na egzotyczny składnik.
4. Uważaj na produkty z importu kupowane online spoza UE, bo nie muszą spełniać unijnych wymagań.

Podsumowanie

Nowa żywność to wszystko, czego przed 15 maja 1997 r. nie jedzono w UE w znaczącym stopniu: od nasion chia, przez białko z rzepaku, po owady. Taki produkt musi przejść ocenę EFSA i dostać zezwolenie Komisji, a potem trafia do unijnego wykazu z dokładnie opisanymi warunkami użycia i oznakowania. Dzięki temu owady w sklepach to cztery sprawdzone gatunki, zawsze podane z nazwą w składzie.