Koszenila (E120): co to jest, w czym jest i czy szkodzi?

Koszenila to czerwony barwnik otrzymywany z owadów. Na etykiecie spotkasz go jako E120, „koszenila”, „karmin” albo „kwas karminowy”. Barwi na różowo i czerwono jogurty, napoje, słodycze, wędliny, a także szminki i tabletki. Poniżej wyjaśniamy, z jakich owadów powstaje, w czym jest, czy szkodzi i kto powinien go unikać.

Koszenila: co to jest?

Koszenila to wysuszone ciała samic czerwca kaktusowego (Dactylopius coccus), małego owada z rzędu pluskwiaków, spokrewnionego z mszycami i czerwcami. Owady żyją w koloniach na opuncjach, czyli kaktusach o płaskich pędach, i wysysają ich soki. Okrywają się białym, woskowym nalotem, przez co kaktus wygląda, jakby był oprószony watą. Po rozgnieceniu owada pojawia się intensywnie czerwona plama.

Czerwony kolor daje kwas karminowy, który owady wytwarzają w obronie przed drapieżnikami. Stanowi on około 17–24% masy suchych owadów. Na kilogram suszonej koszenili potrzeba około 150 tysięcy owadów.

Koszenilę hodowali już Aztekowie i ludy Andów. Po podboju Ameryki stała się jednym z najcenniejszych towarów eksportowych Hiszpanii, a przez wieki barwiono nią m.in. sukno, mundury i obrazy. Dziś głównym producentem jest Peru, a mniejsze uprawy są m.in. w Chile, Meksyku i na Wyspach Kanaryjskich, gdzie na Lanzarote hoduje się ją na plantacjach opuncji.

Ciekawostka: w Polsce aż do XVI–XVII wieku pozyskiwano podobny barwnik z czerwca polskiego (Porphyrophora polonica), owada żyjącego na korzeniach roślin. Tańsza koszenila z Ameryki wyparła go z rynku.

Jak powstaje barwnik E120?

1. Zbiór. Owady zeskrobuje się z kaktusów, zwykle ręcznie.
2. Zabicie i suszenie. Owady zabija się gorącą wodą, parą lub w piecu i suszy na słońcu. Tracą przy tym około 70% masy.
3. Ekstrakcja. Zmielone owady zalewa się gorącą wodą lub roztworem alkoholu, który wypłukuje kwas karminowy.
4. Karmin. Z ekstraktu wytrąca się barwnik w postaci soli, najczęściej glinowo-wapniowej. To właśnie karmin, bardziej odporny na światło i ciepło niż czysty kwas karminowy.

W przepisach UE barwnik nazywa się dziś „E 120 kwas karminowy, karmin”. Kolor zależy od kwasowości produktu: w środowisku kwaśnym jest pomarańczowoczerwony, w obojętnym czerwony, a w zasadowym fioletowy.

Koszenila: w czym jest?

E120 to jeden z niewielu naturalnych czerwonych barwników, który dobrze znosi ogrzewanie, światło i długie przechowywanie. Dlatego producenci chętnie go używają. Najczęściej znajdziesz go w:

• jogurtach i deserach mlecznych o smaku truskawkowym, malinowym czy wiśniowym,
• napojach: lemoniadach, napojach owocowych, niektórych alkoholach i likierach,
• słodyczach: żelkach, cukierkach, lodach, polewach, dekoracjach do ciast,
• wędlinach i przetworach mięsnych, w których barwniki są dopuszczone, np. w niektórych kiełbasach i surimi, czyli paluszkach krabowych,
• dżemach, sosach i marynatach,
• kosmetykach: szminkach, różach, cieniach do powiek (w składzie jako CI 75470 lub carmine),
• lekach i suplementach jako barwnik otoczki tabletek i syropów.

Nie ma prostej listy „jogurtów z koszenilą”, bo receptury zmieniają się często, a wielu producentów w ostatnich latach zastąpiło E120 barwnikami roślinnymi. Jedyny pewny sposób to przeczytanie składu.

Jak rozpoznać koszenilę na etykiecie?

W wykazie składników barwnik musi być podany z nazwą funkcji, np. „barwnik”, oraz nazwą lub numerem E. Szukaj zapisów:

• E120,
• koszenila, karmin, kwas karminowy,
• w kosmetykach: CI 75470, carmine, cochineal.

Uwaga na E124. Mimo nazwy „czerwień koszenilowa A” to syntetyczny barwnik azowy bez związku z owadami. Podobnie mylące mogą być nazwy E122 czy E129, które również są syntetyczne.

To, że owadzi barwnik od lat jest w sklepach i musi być oznaczony, to zresztą dobry przykład tego, jak działają unijne zasady etykietowania. Te same reguły dotyczą owadów dodawanych jako składnik, o czym piszemy w tekście mąka ze świerszczy w jakich produktach.

E120: szkodliwość

Dla większości osób E120 jest bezpieczny. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ponownie ocenił barwnik w 2015 r. i nie znalazł powodów do zmiany dopuszczalnego dziennego spożycia (ADI) na poziomie 5 mg karminu na kg masy ciała, co odpowiada 2,5 mg kwasu karminowego. Badania na zwierzętach nie wykazały działania rakotwórczego, genotoksycznego ani szkodliwego wpływu na rozród, a szacowane spożycie we wszystkich grupach wiekowych mieści się poniżej ADI.

Alergia na koszenilę

Najważniejszym ryzykiem jest alergia. Odpowiadają za nią resztki białek owada, które zostają w barwniku. EFSA podkreśla, że dla reakcji alergicznych nie da się wyznaczyć bezpiecznego progu, i zaleca producentom dokładne oczyszczanie barwnika z białek.

Opisane reakcje to m.in. pokrzywka, obrzęk, astma, a rzadko także wstrząs anafilaktyczny po zjedzeniu jogurtu, napoju czy lodów z E120. Przegląd japońskich przypadków z 2018 r. wykazał, że wszystkie opisane osoby były dorosłymi kobietami. Autorzy uważają, że wiele z nich uczuliło się wcześniej przez kosmetyki z karminem, np. róż czy cienie do powiek. U pracowników zakładów przetwarzających barwnik opisano też astmę zawodową.

Jeśli po produktach w czerwonym kolorze masz objawy alergii, zgłoś się do alergologa. Alergię na koszenilę potwierdza się testami skórnymi i oznaczeniem swoistych przeciwciał IgE. Pamiętaj, że to inna alergia niż ta na białka owadów jadalnych, które mogą reagować krzyżowo ze skorupiakami i roztoczami. Więcej o niej przeczytasz w tekście czy mąka ze świerszczy jest zdrowa.

Glin w karminie

Karmin to najczęściej sól glinowa kwasu karminowego, więc zawiera glin. EFSA wskazała, że E120 nie powinien być istotnym źródłem tego pierwiastka, i zaleciła zaostrzenie limitów zanieczyszczeń w specyfikacji barwnika. Przy zwykłej diecie ilość glinu z karminu jest niewielka w porównaniu z innymi źródłami.

Czy koszenila jest wegańska?

Nie. Koszenila pochodzi z owadów, więc nie jest wegańska ani wegetariańska. Dla wegan i wegetarian E120 to jeden z głównych „ukrytych” składników zwierzęcych obok żelatyny i szelaku. W 2012 r. głośno było o sieci Starbucks, która barwiła koszenilą napoje truskawkowe. Po protestach klientów zastąpiła ją ekstraktem z pomidorów.

Owadzie dodatki budzą też pytania religijne. W islamie i judaizmie interpretacje są różne, a wiele organizacji certyfikujących żywność halal i koszerną nie dopuszcza E120. Jeśli to dla Ciebie ważne, szukaj odpowiednich certyfikatów na opakowaniu.

Czym zastąpić koszenilę?

Producenci coraz częściej sięgają po barwniki roślinne:

Barwnik	Pochodzenie	Wady w porównaniu z E120
E162 czerwień buraczana	burak ćwikłowy	słabiej znosi ogrzewanie i światło
E163 antocyjany	czarna marchew, czerwona kapusta, winogrona	kolor zależy od kwasowości
E160c ekstrakt z papryki	papryka	kolor bardziej pomarańczowy
E160d likopen	pomidory	droższy, kolor pomarańczowoczerwony
koncentraty z owoców i warzyw	np. czarna marchew, rzodkiew	traktowane jak składnik, nie dodatek

W domu do barwienia lukru, kremów i ciast możesz używać soku z buraka, malin, aronii lub liofilizowanych truskawek.

Koszenila a owady jadalne

Koszenila to dowód, że owady od dawna są obecne w naszym jedzeniu, choć zwykle o tym nie myślimy. Różnica polega na tym, że E120 to dodatek do żywności, używany w miligramach dla koloru, a owady jadalne, takie jak świerszcze czy mączniki, to składnik żywności, jedzony dla białka i smaku. Owady jako składnik mają w UE status nowej żywności i własne zezwolenia, a dodatki z numerem E przechodzą osobną ocenę. O tym, jak ludzie na świecie jedzą owady, przeczytasz w tekście entomofagia.

Podsumowanie

Koszenila, czyli E120, to czerwony barwnik z suszonych czerwców kaktusowych, hodowanych głównie w Peru. Znajdziesz go w jogurtach, napojach, słodyczach, niektórych wędlinach i kosmetykach. Według EFSA jest bezpieczny w dopuszczalnych ilościach, ale może wywołać alergię, a nie jest wegański ani wegetariański. Jeśli chcesz go unikać, szukaj w składzie E120, koszenili, karminu i kwasu karminowego.