Szelak w jedzeniu (E904): co to jest, gdzie jest i czy jest bezpieczny?

Szelak to naturalna żywica wydzielana przez owady. W jedzeniu występuje jako dodatek E904 i służy głównie do nabłyszczania: to on sprawia, że drażetki czekoladowe, cukierki czy ziarna kawy błyszczą, a skórka cytryn i jabłek nie wysycha. Wyjaśniamy, z jakich owadów pochodzi, jak powstaje, w jakich produktach go znajdziesz i co mówią o nim badania.

Szelak: co to jest?

Szelak powstaje z laku, czyli żywicy wydzielanej przez samice czerwca lakowego (Kerria lacca, dawniej Laccifer lacca). To mały owad z rzędu pluskwiaków, spokrewniony z czerwcem kaktusowym, z którego robi się czerwony barwnik koszenila. Owady żyją w ogromnych koloniach na gałęziach drzew w Indiach i Tajlandii, które są głównymi producentami szelaku. Wysysają sok rośliny i wydzielają żywicę, która tworzy wokół nich twardą, ochronną skorupkę.

Jak powstaje szelak?

1. Zbiór. Gałęzie pokryte żywicą tnie się na kawałki. Taki surowiec to tzw. lak na gałązkach (sticklac), w którym są gałązki, owady, żywica i wosk.
2. Oczyszczanie. Lak kruszy się i przesiewa, żeby usunąć drewno, a potem płucze wodą. Woda wypłukuje resztki owadów, białka i czerwony barwnik.
3. Topienie i płatki. Oczyszczoną żywicę topi się, filtruje i rozciąga w cienkie warstwy, które po zastygnięciu łamie się w bursztynowe płatki.
4. Szelak spożywczy. Na potrzeby żywności żywicę dodatkowo odbarwia się i usuwa z niej wosk. Do nabłyszczania rozpuszcza się ją w alkoholu i nanosi cienką warstwą na produkt.

Przy zbiorze laku część owadów ginie, bo zostają w zeskrobanej żywicy. To ważne dla osób na diecie wegańskiej, o czym niżej.

Szelak w jedzeniu: gdzie jest E904?

W UE szelak jest dopuszczony jako substancja glazurująca, czyli nabłyszczająca i zabezpieczająca. Przepisy (załącznik II do rozporządzenia (WE) nr 1333/2008) pozwalają na jego użycie w ilości niezbędnej do osiągnięcia efektu w takich produktach jak:

• czekolada i wyroby czekoladowe, np. drażetki i orzechy w czekoladzie,
• cukierki, drażetki i mikrocukierki odświeżające oddech,
• gumy do żucia,
• dekoracje i polewy cukiernicze,
• małe wypieki w czekoladzie,
• przekąski i orzechy przetworzone, jako warstwa nabłyszczająca,
• ziarna kawy,
• gotowane jajka w skorupce, np. kolorowe pisanki sprzedawane na Wielkanoc,
• suplementy diety w tabletkach (z wyjątkiem preparatów dla niemowląt i małych dzieci),
• skórka świeżych owoców: cytrusów, melonów, jabłek, gruszek, brzoskwiń, ananasów, granatów, mango, awokado i papai, a także orzechy.

Według EFSA najwięcej szelaku zjadamy z wyrobami czekoladowymi i słodyczami. Od 2026 r. E904 można też stosować w żywności specjalnego przeznaczenia medycznego w postaci tabletek. W przemyśle farmaceutycznym szelak od dawna służy do powlekania tabletek, które mają się rozpuścić dopiero w jelitach.

Szelak na owocach

Najwięcej pytań budzą owoce. Cytrusy, jabłka czy gruszki naturalnie pokrywa cienka warstwa wosku, którą częściowo zmywa się podczas mycia po zbiorze. Żeby owoce nie wysychały i ładnie wyglądały, producenci nakładają nową powłokę. Może ona zawierać szelak, wosk pszczeli (E901), wosk carnauba (E903) albo inne substancje.

Takie owoce muszą być oznaczone, np. „owoce woskowane” lub „konserwowane E904”. W przypadku owoców luzem informacja powinna znaleźć się na wywieszce przy produkcie. Jeśli zamierzasz użyć skórki, np. do ciasta, lemoniady lub kandyzowanej skórki, wybieraj owoce z napisem „niewoskowane” albo „skórka nadaje się do spożycia”. Powłoka często zawiera też fungicydy, które nie są dopuszczone do jedzenia razem ze skórką.

Czy szelak w jedzeniu jest bezpieczny?

EFSA zakończyła ponowną ocenę E904 w 2024 r. Najważniejsze wnioski:

• ustalono dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) 4 mg na kg masy ciała dla szelaku bez wosku, odbarwianego metodami fizycznymi,
• dla szelaku wybielanego chemicznie ta sama wartość jest tymczasowa, dopóki producenci nie dostarczą danych o zanieczyszczeniach chloroorganicznych,
• w badaniach nie stwierdzono działania genotoksycznego,
• w kilku grupach wiekowych u osób jedzących najwięcej słodyczy szacowane spożycie nieznacznie przekraczało ADI, ale EFSA uznała, że przy bardzo ostrożnych założeniach obliczeń nie stanowi to zagrożenia.

Po tej opinii z unijnej specyfikacji usunięto szelak zawierający wosk, a dopuszczalna zawartość wosku w szelaku spożywczym to dziś najwyżej 0,2%.

Reakcje alergiczne na szelak w jedzeniu są bardzo rzadkie. Dawniejsze opisy astmy i zmian skórnych dotyczyły głównie pracowników przemysłu lakierniczego i kosmetycznego, a autorzy przypisywali je raczej rozpuszczalnikom niż samemu szelakowi. Jeśli masz alergię na owady lub inne produkty owadzie, porozmawiaj o tym z alergologiem.

Czy szelak jest wegański?

Nie. Szelak jest wydzieliną owadów, a przy jego zbiorze giną owady uwięzione w żywicy. Dlatego produkty wegańskie zwykle go nie zawierają, a ich producenci sięgają po wosk carnauba (E903) z liści palmy. Wegetarianie mają różne zdania na ten temat, bo szelak nie jest ciałem owada, tak jak koszenila, tylko jego wydzieliną, podobnie jak miód czy wosk, które dają pszczoły miodne.

Szelak nie jest za to problemem dla osób na diecie bezglutenowej: nie zawiera glutenu ani laktozy.

Szelak poza kuchnią

Szelak ma też wiele zastosowań poza kuchnią. Najbardziej znane jest stolarstwo, gdzie rozpuszczony w spirytusie szelak służy jako politura do mebli, instrumentów i drewna. To ten sam surowiec, ale szelak do drewna nie musi spełniać wymagań czystości stawianych dodatkom do żywności, więc nie nadaje się do jedzenia. Szelak był też podstawowym materiałem płyt gramofonowych na 78 obrotów, aż do czasów winylu. Dziś stosuje się go m.in. w kosmetykach, lakierach do paznokci, farbach i ceramice.

Szelak a owady jadalne

Szelak to kolejny przykład tego, że produkty owadzie są w naszym jedzeniu od dawna, zwykle w bardzo małych ilościach. Wraz z koszenilą (E120) to jedyne popularne dodatki do żywności pochodzenia owadziego. Nie mają one nic wspólnego z owadami jako składnikiem, które w UE mają status nowej żywności i zawsze muszą być podane z nazwą w składzie. Jak je rozpoznać, wyjaśniamy w tekście mąka ze świerszczy w jakich produktach.

Podsumowanie

Szelak (E904) to żywica wydzielana przez czerwca lakowego z Indii i Tajlandii. W jedzeniu nabłyszcza drażetki, cukierki, gumy, ziarna kawy, tabletki i skórkę owoców. EFSA uznała go za bezpieczny, z ADI 4 mg na kg masy ciała. Nie jest wegański, a jeśli używasz skórki cytrusów, wybieraj owoce niewoskowane.