Mąka ze świerszczy w produktach: Lidl, Biedronka i oznaczenia na etykiecie

Mąka ze świerszczy w jakich produktach może się pojawić i czy da się ją kupić nieświadomie? Krótka odpowiedź: w Unii Europejskiej nie ma takiej możliwości, bo każdy owad użyty jako składnik musi być wyraźnie podany na etykiecie. Poniżej wyjaśniamy, skąd to wiemy, jak czytać oznaczenia i skąd wzięły się plotki o Lidlu, Biedronce i „tajnym numerze E”.

Mąka ze świerszczy w jakich produktach jest dozwolona?

Owady w UE są traktowane jako nowa żywność (Novel Food). Zasady opisuje rozporządzenie (UE) 2015/2283: produkt, którego przed majem 1997 r. nie spożywano w Unii w znaczącym stopniu, może trafić na rynek dopiero po ocenie bezpieczeństwa i wydaniu zgody. Każda zgoda to osobne rozporządzenie wykonawcze z dokładnym opisem produktu, specyfikacją i warunkami użycia.

Dla świerszcza domowego (Acheta domesticus) są dwie takie zgody:

• rozporządzenie wykonawcze (UE) 2022/188: świerszcz domowy mrożony, suszony i w proszku,
• rozporządzenie wykonawcze (UE) 2023/5: proszek z częściowo odtłuszczonego świerszcza domowego.

Zezwolenia określają kategorie żywności, w których dany składnik wolno stosować, oraz maksymalne ilości. Wśród nich znajdują się m.in. pieczywo i wyroby piekarnicze, makarony, przekąski, batony, zupy, sosy czy produkty zbożowe. To lista dopuszczalnych zastosowań, a nie informacja, że takie produkty faktycznie leżą na półkach. W praktyce w Polsce mąkę ze świerszczy spotkasz głównie w:

• czystej postaci, jako proszek białkowy do wypieków i koktajli,
• batonach i chipsach proteinowych,
• makaronach i krakersach z dodatkiem białka owadziego,
• odżywkach białkowych i produktach dla sportowców.

To wciąż nisza. Takie produkty są droższe od zwykłych odpowiedników, a producenci zwykle eksponują owady na froncie opakowania, bo to ich wyróżnik. Więcej o samym produkcie przeczytasz w przewodniku po mące ze świerszczy.

Mąka ze świerszczy: oznaczenie na etykiecie

Ogólne zasady znakowania żywności w UE opisuje rozporządzenie (UE) nr 1169/2011. Dla owadów dochodzą wymagania z konkretnych zezwoleń. Wynika z nich kilka prostych reguł.

Nazwa w wykazie składników

Owad musi pojawić się w składzie pod swoją nazwą, razem z łacińską nazwą gatunku. Przykładowe zapisy:

• „proszek ze świerszcza domowego (Acheta domesticus)”,
• „proszek z częściowo odtłuszczonego świerszcza domowego (Acheta domesticus)”,
• „suszone larwy mącznika młynarka (Tenebrio molitor)”.

Nie ma tu miejsca na ogólniki w rodzaju „białko zwierzęce” czy „mąka specjalna”. Jeśli w składzie nie ma owada, owada nie ma w produkcie jako składnika.

Ostrzeżenie dla alergików

Zezwolenia wymagają dodatkowej informacji, że składnik może wywoływać reakcje alergiczne u osób uczulonych na skorupiaki, mięczaki i roztocza kurzu domowego. Odpowiada za to podobieństwo białek, m.in. tropomiozyny i kinazy argininowej. Jeśli masz taką alergię, unikaj produktów z owadami lub skonsultuj się z lekarzem alergologiem.

Mąka ze świerszczy: oznaczenie E to mit

Jedna z najpopularniejszych plotek mówi, że mąka ze świerszczy ukrywa się pod jakimś numerem E. To nieprawda. Numery E nadaje się wyłącznie dodatkom do żywności, czyli substancjom dodawanym w celu technologicznym: barwnikom, konserwantom, emulgatorom, zagęstnikom. Proszek ze świerszczy jest składnikiem żywności, takim jak mąka pszenna czy jaja, i nie ma żadnego numeru E.

Źródłem zamieszania bywają dwa dodatki rzeczywiście pochodzenia owadziego, stosowane od dziesięcioleci: E120 (koszenila, karmin), czerwony barwnik z czerwca kaktusowego, oraz E904 (szelak), wydzielina owadów używana m.in. do nabłyszczania drażetek. Nie mają one nic wspólnego z mąką ze świerszczy i również muszą być podane w składzie. Jeśli chcesz ich unikać, szukaj tych dwóch symboli.

Skąd plotki o Lidlu i Biedronce?

Na początku 2023 r. weszło w życie rozporządzenie (UE) 2023/5 dotyczące częściowo odtłuszczonego proszku ze świerszczy. W mediach społecznościowych szybko pojawiły się posty sugerujące, że „od teraz owady będą w chlebie, makaronie i ciastkach, a nikt się nie dowie”. Do tego dochodziły zrzuty ekranu i zdjęcia półek z dużymi sieciami w tle.

Mechanizm był podobny jak przy innych viralowych plotkach:

1. Prawdziwa informacja (UE wydała zezwolenie) została skrócona do hasła „owady w jedzeniu”.
2. Lista kategorii, w których składnik wolno stosować, była przedstawiana jako lista produktów, w których on jest.
3. Pominięto obowiązek oznakowania, który odbiera całej historii sens: niczego nie da się dodać „po cichu”.
4. Posty podpisywano nazwami popularnych sklepów, bo to przyciąga uwagę.

Te obawy widać w wyszukiwarce: w naszej analizie wyszukiwań o owadach hasła wyrażające obawy i plotki o mące ze świerszczy miały łącznie średnio 890 wyszukiwań miesięcznie, czyli 31% tego, co wszystkie hasła o owadach jako jedzeniu.

Mąka ze świerszczy w Biedronce i Lidlu: co warto wiedzieć

Nie podajemy listy konkretnych produktów w konkretnych sieciach, bo asortyment zmienia się co kilka tygodni, a pojawiają się też krótkie akcje promocyjne. Sklepy sprzedają to, co dostarczą producenci, a obowiązki oznakowania spoczywają na producencie i są takie same w każdym sklepie: w dyskoncie, w sieci osiedlowej i w internecie.

Jeśli chcesz mieć pewność, rób jedną rzecz: czytaj wykaz składników. To działa niezależnie od sklepu i niezależnie od tego, co akurat krąży w sieci.

Celowo dodane owady, wymienione w składzie, to coś zupełnie innego niż przypadkowe „robaki w jedzeniu”, czyli szkodniki, które zalęgły się w zapasach. Jak je rozpoznać i co z nimi zrobić, wyjaśniamy w tekstach mole spożywcze, robaki w mące i wołek zbożowy.

Mąka kielecka ze świerszczy? Wyjaśniamy plotkę

Osobny wątek dotyczył znanych marek mąki pszennej, w tym tzw. mąki kieleckiej. Pojawiały się posty, że „w zwykłej mące są już zmielone świerszcze”. To nie ma podstaw w przepisach ani w logice produkcji:

• mąka pszenna ma bardzo prosty skład, zwykle jedno słowo: „mąka pszenna”,
• dodanie proszku ze świerszczy oznaczałoby nowy produkt z nowym składem, nową nazwą i ostrzeżeniem dla alergików,
• proszek owadzi jest wielokrotnie droższy od mąki pszennej, więc „ukrywanie” go nie ma ekonomicznego sensu.

Zasada jest jedna: wszystko, co jest w produkcie jako składnik, musi być na etykiecie. Jeśli na opakowaniu mąki widzisz tylko „mąka pszenna”, kupujesz mąkę pszenną.

Mąka ze świerszczy w Unii Europejskiej: kto pilnuje bezpieczeństwa?

Zanim Komisja Europejska wyda zezwolenie, wniosek ocenia Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). Analizuje skład, sposób hodowli i przetwarzania, zawartość zanieczyszczeń, ryzyko mikrobiologiczne i alergenność. Dopiero na tej podstawie państwa członkowskie głosują nad zgodą.

Obecnie w UE dopuszczone są cztery gatunki owadów: mącznik młynarek, szarańcza wędrowna, świerszcz domowy i pleśniakowiec lśniący. Inne owady, choć jedzone w różnych regionach świata, nie mają w Unii statusu żywności. W Polsce kontrolę nad rynkiem sprawują m.in. inspekcja sanitarna i inspekcja jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych.

Jeśli zastanawiasz się, czy taki produkt jest dla Ciebie odpowiedni, przeczytaj nasz tekst czy mąka ze świerszczy jest zdrowa. Ogólny przegląd gatunków i form znajdziesz w przewodniku owady jadalne.

Nie tylko świerszcz: inne owady w składzie

Mąka ze świerszczy jest najbardziej znana, ale w produktach możesz spotkać też inne dopuszczone owady. Każdy z nich ma osobne zezwolenie i własną nazwę, która musi pojawić się w składzie:

Owad	Nazwa łacińska	Zezwolenie (rozporządzenie wykonawcze)
Mącznik młynarek, larwy	Tenebrio molitor	(UE) 2021/882, (UE) 2022/169, (UE) 2025/89
Szarańcza wędrowna	Locusta migratoria	(UE) 2021/1975
Świerszcz domowy	Acheta domesticus	(UE) 2022/188, (UE) 2023/5
Pleśniakowiec lśniący, larwy	Alphitobius diaperinus	(UE) 2023/58

Zasady oznakowania są dla wszystkich takie same: polska nazwa, nazwa łacińska i ostrzeżenie dla alergików. Proszek z larw mącznika bywa nazywany „mąką z mącznika” lub „białkiem z larw”, ale w składzie zawsze musi być jasne, z jakiego owada pochodzi.

Warto też pamiętać o tym, że zezwolenia są wydawane dla konkretnych wnioskodawców, a ich lista może się wydłużać. Jeśli trafisz na nowy gatunek w składzie, sprawdź, czy figuruje w unijnym wykazie nowej żywności.

Jak świadomie czytać etykiety

Kilka nawyków, które wystarczą, żeby zawsze wiedzieć, co kupujesz:

1. Zawsze sprawdzaj skład, a nie sam front opakowania. Front to marketing, skład to obowiązek prawny.
2. Szukaj łacińskich nazw: Acheta domesticus, Tenebrio molitor, Locusta migratoria, Alphitobius diaperinus.
3. Zwróć uwagę na ostrzeżenie dla alergików dotyczące skorupiaków, mięczaków i roztoczy.
4. Przy zakupach online poproś sprzedawcę o zdjęcie etykiety lub pełny skład, jeśli nie ma go w opisie.
5. Weryfikuj viralowe posty u źródła: w tekście rozporządzenia albo na stronie producenta.

Owady w jedzeniu to wybór, a nie coś, co ktoś może Ci podać bez Twojej wiedzy. Jeśli chcesz ich spróbować, znajdziesz je w wyraźnie opisanych produktach. Jeśli nie chcesz, wystarczy jedno spojrzenie na skład.